Kröger en het geheim van de Schedeldoekshaven

AMSTERDAM - Er wordt in februari 1996 met de deuren geslagen op de afdeling Delinquentenzorg en Jeugdinrichtingen van het ministerie van justitie aan de Haagse Schedeldoekshaven. Het toenmalige hoofd van die afdeling, drs. L. Elting, zit in een moeilijk parket. Stefan Kröger, de moeilijkste gedetineerde van Nederland, is in een vergevorderde hongerstaking en Elting weet: Kröger is een man die zich niet laat stoppen.

Tot dan heeft justitie de publiciteit rond de hongerstaking gelukkig in toom weten te houden, want de actie van pain-in-the-ass-Kröger is niet zomaar een roep om overplaatsing. Kröger weet dat een hongerstaking alleen niets oplevert; de publiciteit er omheen wel en hij wil daarom van zijn 'onmenselijke detentie' een politiek item maken.

De directie van de Tijdelijke extra beveiligde inrichting (Tebi) in Vught heeft, na overleg met het ministerie, kunnen voorkomen dat Kröger aandacht voor zijn zaak vraagt. Zo is het Kröger verboden telefonisch contact op te nemen met dominee Hans Abma uit Amsterdam, zogenaamd omdat 'de antecedenten van deze man niet gescreend kunnen worden', terwijl Abma toch geestelijk verzorger van de Bijlmer-bajes is. En de brieven van Kröger aan dezelfde Abma zijn onderschept met een duidelijker reden: de gedetineerde zou zijn hongerstaking 'misbruiken om druk uit te oefenen'. Ook pogingen van Kröger contact op te nemen met Amnesty International, het Nederlands Juristen Comité Mensenrechten, en The European Committee for prevention of torture, kunnen tot nu toe geblokkeerd worden.

Maar justitie heeft Krögers Amsterdamse advocaat Pieter H. Bakker Schut niet in de hand, en deze kondigt in de loop van februari een kort geding aan tegen de Staat. Hij zal daarin eisen dat de regels in de Tebi versoepeld moeten worden of - subsidiair - dat Kröger wordt overgeplaatst naar een kliniek voor terbeschikking gestelden. Ook vraagt hij de voorzitter van de rechtbank een verbod op dwangvoeding en -medicatie van zijn steeds zwakker wordende cliënt.

Het geding is niet zomaar een geding; de zaak voor de president van de arrondissementsrechtbank van Den Haag dreigt een podium te worden voor Krögers hongerstaking, en een aanklacht tegen het detentie-regime dat Nederland zojuist heeft ingevoerd voor extreem-vluchtgevaarlijke criminelen. Dat staat op gespannen voet met het internationale Verdrag voor de Rechten van de mens, weet Elting, en een voor de staat negatieve rechterlijke uitspraak zou een einde kunnen betekenen voor dit nieuwe justitiebeleid.

De zojuist verbouwde Tebi zal dan een gebouw zonder functie worden, en misschien is er van de in aanbouw zijnde peperdure EBI op hetzelfde terrein in Vught nog een een Huis van Bewaring te maken, maar dat kost dan wel 1 miljoen gulden per cel.

Dat kort geding moet koste wat kost voorkomen worden, beseffen ze op de Schedeldoekshaven en dat kan alleen door een overplaatsing van Kröger. Die is mogelijk door gebruik te maken van artikel 120 gevangenismaatregel dat de overstap van het normale gevangenisregime naar een TBS-plaats mogelijk maakt voor gestoorde criminelen, maar in het geval van Kröger moet Elting wel een hobbel nemen. Zowel het Pieter Baan Centrum (PBC) in Utrecht dat verdachten vóór hun rechtszaak onderzoekt, als het dr F. S. Meijers Instituut dat TBS-veroordeelden selecteert voor een passende kliniek, hebben zich in het verleden beide op het standpunt gesteld dat Kröger niet in een TBS-kliniek thuishoort. Zij zien hem als een 'uiterst delict- en vluchtgevaarlijke rücksichtslose man' die in een 'streng beveiligde setting met een nimmer verslappende waakzaamheid' thuishoort, aldus hun rapporten. De rechtbank veroordeelde Kröger destijds voor zijn dodelijke gijzeling van kolonel K. van der Kieft daarom alleen tot vijftien jaar cel, en niet tot TBS.

Maar als Elting de minister nu adviseert Kröger - als gebruikelijk - via het Meijers Instituut naar een kliniek te sturen, krijgt hij de bal even hard weer terug. Hij weet immers dat de deskundigen daar TBS voor Kröger afwijzen.

Maar daar vindt hij wat op. Hij adviseert de minister Kröger direct in een kliniek te plaatsen, en hanteert als argument dat de Van Mesdag-kliniek de best beveiligde van Nederland is. Dit terwijl in 1994 het Meijers Instituut wèl voor onderzoek van Kröger geschikt werd geacht. Kröger zal in de Van Mesdag-kliniek eerst onderzocht moeten worden, pas dan kan tot definitieve overplaatsing worden besloten.

Als reden voor het onderzoek en de eventuele overplaatsing van Kröger geeft Elting op dat de deskundigen zo verdeeld zijn over de geestestoestand van Kröger. Nu is die verdeeldheid maar beperkt. Het oordeel van het Pieter Baan centrum en het Meijers-instituut is bekend. De psychiater van de Tebi en de Forensische onderzoek- en behandel-afdeling (Foba) in Amsterdam vinden Kröger 'volstrekt toerekeningsvatbaar', terwijl alleen de psychiater van het penitentiair ziekenhuis in Scheveningen opname gewenst acht.

Overplaatsing

Ondanks die diverse contraire adviezen, stelt Elting de minister van justitie toch overplaatsing van Kröger voor en maakt daarbij gebruik van een wat vreemd motief.

Hoewel Neerlands meest gevaarlijke crimineel op de eerste plaats goed bewaakt dient te worden, kiest de minister op voorspraak van haar belangrijkste ambtenaar voor de medisch ethische regel 'in dubio, pro vitae' (kies bij twijfel voor het leven). Een regel waarmee in het vervolg iedere hongerstaker een overplaatsing kan afdwingen, beseft de afdeling Delinquentenzorg en jeugdinrichtingen. Maar nu kan de landsadvocaat tenminste wel op weg naar het Haagse paleis van justitie. Met de overplaatsing van Kröger, is de angel uit het kort geding dat 16 februari 1996 moest dienen. De hongerstaking is voorbij, en het verzet tegen de TEBI voorlopig van de baan.

De splinternieuwe EBI is inmiddels geopend en zware criminelen als drugsbaron de Hakkelaar en zijn compaan Koos R. worden er met succes achter tralies gehouden. Het zware regime wordt over het algemeen als een 'noodzakelijk kwaad' geaccepteerd. Ambtenaar L. Elting is tegenwoordig hoofd van de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND) van het ministerie en de overplaatsing van Kröger was niemand opgevallen . . ., als hij niet ontsnapt was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden