Kroaat Tudjman voelde ook voor opdelen Bosnie

AMSTERDAM - Land van haat, noemde de Bosnische schrijver en Nobelprijswinnaar Ivo Andric ooit het land waar hij vandaan kwam. Generaal Lewis MacKenzie, tot voor kort opperbevelhebber van de VN-troepen in Sarajewo, kan het slechts beamen.

Eind juli kwam er een eind aan zijn taak, die hem vijf maanden in de Bosnische hoofdstad had gehouden. Het was MacKenzies negende 'vredesmissie' na eerder in ondermeer Gaza, Nicaragua en Cyprus te zijn geweest. Gevraagd naar het belangrijkste verschil tussen zijn ervaringen daar en die in Sarajewo, was het antwoord: "Je kunt de haat van die vorige verblijven samennemen en het dan met tien vermenigvuldigen. Ik heb nog nooit zoiets gezien."

MacKenzie zei nog meer. Uiteraard werd hij geconfronteerd met de beelden van de gevangenenkampen, die daags voor zijn vertrek uit Sarajewo de hele wereld hadden geschokt. Hij wilde er geen commentaar op geven. Hij wilde slechts kwijt dat hij in "iedere hand een pond papier" kan houden, waarin de ene partij de andere beschuldigt van van alles en nog veel meer" .

Logische vraag daarna was natuurlijk: dus u legt de schuld niet geheel bij de Serviers? Antwoord: "Wanneer mensen me vragen wie de schuld heeft, zeg ik: geef me de dag en de maand en ik zal het je vertellen. Wat de Serviers drie maanden geleden deden, was volstrekt onacceptabel; de stad werd gebombardeerd, burgers waren doelwit. Nu is de situatie complexer. Wat we zien, is dat het in het belang van het Bosnische presidium is om de zaak gaande te houden en de Serviers ertoe te brengen wraak te nemen om zo de internationale gemeenschap ervan te overtuigen dat interventie een goed idee is. Dus ik leg de schuld bij beide partijen."

MacKenzies betoog ging verloren in de wereldwijde consternatie die die ene broodmagere man op 30 juli teweegbracht. Uiteraard waren die verontwaardiging, die woede en het verdriet volkomen terecht. Maar tegelijkertijd komt de vraag op: waarom nu pas? Ruim een jaar lang al woedt er een oorlog op de Balkan. En al die tijd is er verwoest, verwond, gedood. Al maanden zijn onschuldige burgers het slachtoffer. November vorig jaar al bracht de organisatie voor de mensenrechten Amnesty International een rapport uit over mishandelingen en moorden in de 'oorlogsgebieden' en een andere mensenrechtenorganisatie 'Helsinki Watch' deed dat in februari nog eens dunnetjes over. Beide rapporten stelden overigens nadrukkelijk dat noch de Serviers noch de Kroaten het alleenrecht hadden op gruweldaden en wreedheden.

En dat maakte het ook zo moeilijk om te bedenken 'wat te doen' en zo makkelijk om te zeggen 'ze zoeken het zelf maar uit'. Vandaar wellicht dat het beeld van die ene man zo'n reactie kon oproepen, waar Vukovar dat niet kon. Want Vukovar, dat waren vooral veel zielige oude vrouwtjes, huilend dat het toch allemaal zo erg was. Maar van welke 'kant' ze waren? Geen idee, ze leken immers allemaal zo op elkaar. Bij die man achter prikkeldraad was het duidelijk: dit was een ondervoede moslim. En zijn bewaker was een dikke Servische soldaat.

Laat er geen twijfel over bestaan: de agressie en het gewelddadige optreden van de Serviers zijn weerzinwekkend en misdadig. Terecht wil Helsinki Watch mannen als de Servische president, Slobodan Milosevic, en de leider van de Serviers in Bosnie laten berechten wegens oorlogsmisdaden.

Maar wellicht komt de Kroatische president, Franjo Tudjman, daar ook wel voor in aanmerking. Tijden terug al maakte hij afspraken met zijn Servische tegenstrever over de verdeling van Bosnie.

Dat het maken van etnisch zuivere gebieden in de lappendeken van Bosnie-Hercegowina een enorme volksverhuizing zou inhouden, wist hij, wist Milosevic toen ook al. Maar, zo schreef onlangs Jelena Lovric - een Kroatische journaliste die voor het gerecht is gesleept wegens 'belediging van de staat', oftewel kritiek op het beleid van de Kroatische regering - beiden zagen het als een werkbare oplossing, die voorgoed een eind zou maken aan de problemen tussen Kroaten en Serviers.

Dat de moslims hiervan de klos zouden worden, was ook toen al duidelijk. Maar ach, waren dat niet van oorsprong gewoon al Serviers en Kroaten die alleen een ander geloof hadden aangenomen?

De moslims zijn inderdaad de klos. Al vanaf het losbarsten van de oorlog in Slovenie hebben ze gewaarschuwd voor een bloedbad 'erger dan Libanon', wanneer de waanzin ook naar Bosnie zou overslaan, het land van haat, waar het verleden zoveel aanknopingspunten en excuses biedt voor revanche en wraak. Er is niet of nauwelijks op gereageerd.

In hun desperate pogingen te redden wat er te redden valt zijn inmiddels ook de moslims niet onschuldig meer. De uitspraak van MacKenzie wijst er al op. Een ander voorbeeld staat in de Sunday Times van afgelopen zondag. Daar doet Penny Marshall, de ITN-journaliste die eind juli de wereld wakker maakte, verslag van een nieuw bezoek aan Trnopolje.

Ze vertelt de mannen daar dat er een grote gevangenenruil gepland wordt en dat alle kampen gesloten zullen worden. "We dachten dat we goed nieuws brachten, maar het bracht alleen nieuwe angst. 'Als we teruggegeven worden aan onze kant, zullen de moslimextremisten ons dwingen te vechten. Alsjeblieft, laat dat niet gebeuren. Wij zijn burgers. Zeg president Bush dat we Bosnie en deze vreselijke oorlog voor altijd willen verlaten.' "

In dit gebied, waar concessies doen traditioneel als een zwaktebod wordt beschouwd, heeft nationalisme nationalisme opgeroepen, wordt extremisme beantwoord met extremisme, en lokt misdaad meer misdaad uit. Het laatste wat nu gewenst is, is nog een portie extremisme van buitenaf.

De wens om 'iets te doen' is begrijpelijk en het werd ook wel eens tijd. Alleen: makkelijke oplossingen zijn er niet. Het grote gevaar is dat, als de eerste opwinding is gezakt, het gevoel van 'ja, het is erg, maar wat kunnen we eraan doen' weer de overhand krijgt. Want als het beeld van die magere man een ding heeft duidelijk gemaakt of zou moeten maken, dan is het waar die afzijdigheid toe leidt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden