Kritiek binnen PvdA op Diederik Samsom

Halbe Zijlstra (M) van de VVD en PvdA-leider Diederik Samsom (R) tijdens de toelichting over het woonakkoord. Beeld ANP
Halbe Zijlstra (M) van de VVD en PvdA-leider Diederik Samsom (R) tijdens de toelichting over het woonakkoord.Beeld ANP

De directeur van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, Monika Sie Dhian Ho heeft zware kritiek op het regeerakkoord dat haar partijgenoot Diederik Samsom sloot met de VVD.

Van onze redactie politiek

"We moeten stoppen met die politiek van versobering", vindt Sie. Ook de komende ingrepen in de WW wijst Sie af, zo lang mensen niet beter worden toegerust voor een herstart op de arbeidsmarkt.

De Wiardi Beckmanstichting presenteert vandaag in Amsterdam de resultaten van een omvangrijk onderzoekspoject naar de actualiteit van kernwaarden van de sociaal-democratie. Het rapport wordt in ontvangst genomen door partijvoorzitter Hans Spekman. Ook partijleider Samsom zal spreken.

Sie laat zich niet verleiden tot uitspraken over het humeur van Samsom. "We zullen wel horen wat hij ervan vindt", zegt ze glimlachend. "Maar dit rapport staat op gespannen voet met het kabinetsbeleid. Het volgt een andere logica dan het regeerakkoord. Gelukkig omarmt partijvoorzitter Hans Spekman het rapport. Een groot deel neemt hij over in de partijresolutie waarover het congres zich in april moet uitspreken. Spekman heeft liever een debat binnen de partij dan dat teleurgestelde kiezers afhaken."

De conclusie van het onderzoek is volgens Sie, die leiding gaf aan het project, dat het beleid om de verzorgingsstaat betaalbaar te houden door de economische groei via een liberaal beleid hoog te houden, zijn grenzen bereikt heeft. Het is volgens haar tijd het liberalisme, dat in veel politieke partijen, ook in de PvdA en in de Europese Unie, de boventoon voert, vaarwel te zeggen.

Sie: "In de jaren vijftig en zestig kon je spreken van een sociaal-democratisch regime. Iedereen was van zijn bestaan verzekerd dankzij de bescherming van de verzorgingsstaat. Toen in de jaren tachtig de crisis toesloeg, hebben de sociaal-democraten gezocht naar een model om uit de problemen van de verzorgingsstaat te komen.

"Ze kwamen uit bij een maximale groeistrategie. Ze volgden de agenda van het kapitaal: grenzen open, liberalisering van de markt, vervolmaking van de Europese Unie. De extra groei die dat genereerde, konden ze mooi gebruiken om hun sociale doelen overeind te houden. Achteraf gezien was dat uitstel van executie. De prijs wordt nu betaald. De baten waren groot, maar de financiële markten werden zo vrij dat we in een nog grotere crisis terecht zijn gekomen. Als het om de verzorgingsstaat gaat is de keuzevrijheid dramatisch afgenomen. Die prijs is onvoldoende voorzien."

De aloude, beschermende verzorgingsstaat komt daarmee niet terug. Dat kan volgens Sie ook niet. Arrangementen moeten niet gericht zijn op bescherming, maar mensen toerusten een antwoord klaar te hebben als de omstandigheden in hun leven veranderen. Sie denkt dat in de zorg bijvoorbeeld de onmiddellijke omgeving van ouderen kunnen inspringen als zij zorg gaan nodig hebben. "De overheid moet echter wel de voorwaarden scheppen om dat ook die omgeving mogelijk te maken."

In het rapport wordt de politiek verweten zich van de noden van mensen te hebben vervreemd. Mede daardoor beperken steeds meer mensen zich tot hun eigen, kleine wereld en raakt de burger ook van de politiek vervreemd.

U doet alsof de verzorgingsstaat tot aan de huidige crisis nog overeind stond. Maar de PvdA was die met de christen-democraten en de liberalen toch al eerder aan het hervormen?
"Ja, sociaal-democraten zijn al jaren geleden begonnen met hervormingen. Mensen moeten zich actiever opstellen; wie een uitkering krijgt moet aan verplichtingen voldoen. Maar op onderdelen is dit doorgeslagen naar een liberaal beleid en zijn de sociaal-democraten hun politieke zelfbewustzijn kwijtgeraakt: 'eigen verantwoordelijkheid, je kunt het zelf maken, zo niet dan ben je een loser'. Het individualisme als geloof heeft alle ruimte gekregen. Daar komen we nu van terug. Elk individueel succes heeft een collectieve basis nodig. Dat idee is heel sociaal-democratisch. In culturele zin is het 'Van Waarde'-onderzoek postliberaal."

U bent somber over de economische groei. We hebben weinig keuzes meer, de verzorgingsstaat moet hervormd. Zijn de mogelijkheden uitgeput?
"Tenzij er een wonder gebeurt en ze in Delft of Wageningen fantastische ontdekkingen doen, op het gebied van de biotechnologie of duurzaamheid bijvoorbeeld. Dan zijn hogere groeicijfers mogelijk. We moeten rekening houden met een gematigder groei; dat we ons welzijn uit andere dingen halen dan meer consumptie: uit onze kwaliteit van leven. Gelukkig is de mens meer dan consument alleen."

Uit uw onderzoek blijkt dat bestaanszekerheid nog steeds van grote waarde is. Zonder verzorgingsstaat kunnen we niet.
"Economische bestaanszekerheid is voor bepaalde groepen opnieuw urgent. Hun naakte bestaan is aan de orde. Ik heb het over mensen met flexibele contracten, slachtoffers van aanbestedingsconstructies, bijvoorbeeld in de thuiszorg en in de schoonmaak. Ik heb het over Brigitte de Waal uit ons onderzoek die als schoonmaakster vroeger tien minuten had voor een klaslokaal en nu nog negentig seconden. Over mensen met vier banen om aan een minimuminkomen te komen. Over mensen in de catering, in de bewaking en over postbestellers die per bezorgd poststuk worden betaald. Als het hun bedrijven tegenzit, worden alle risico's op hen afgewenteld. Zij vliegen er als eersten uit."

En dus? Opnieuw de barricaden op?
"Deels wel ja. Tegen de logica 'voor jou tien anderen' helpt collectieve actie. Dat is in de schoonmaak gebleken. Daarnaast is bewustwording belangrijk, ook bij de mensen die nog een vaste baan hebben. In Engeland organiseert de Labour-ideoloog Maurice Glassman kerstborrels bij multinationale bedrijven waar een groot deel van het personeel niet meer in vaste dienst is.

"Die mensen laat hij vertellen wat het betekent om van een minimuminkomen te moeten leven. Het leidt vaak tot een spontane herverdeling. Mensen met een vaste goedbetaalde baan schamen zich. Daarnaast zullen we de bestaanszekerheid anders moeten invullen. De risico's zijn anders dan vijftig jaar geleden. Vaste banen zijn er steeds minder. Mensen hebben een andere levensloop. Dat betekent dat we toe moeten naar een verzorgingsstaat die de mensen toerust voor een volgende stap in hun loopbaan. Een scholingsfonds helpt daarbij. Werkgevers en werknemers moeten eerder over een volgende stap nadenken, niet afwachten tot mensen werkloos zijn."

U legt zich neer bij een hervorming van de verzorgingsstaat. Bij tegenslag moeten mensen meer verantwoordelijkheid nemen. In de langdurige zorg wordt gekeken wat kinderen, familie en de buurt kunnen betekenen.
"We moeten inderdaad ruimte maken voor die sociale veerkracht. Maar de overheid moet wel voor goede voorwaarden zorgen. Je moet mensen zo toerusten dat ze het waar kunnen maken, zeker als de mantelzorg heel zwaar wordt. Mantelzorg kan ook niet als er geen goede verlofregelingen zijn. Zo niet dan weet ik wat er gebeurt: dan draaien de vrouwen er weer voor op. Dat is de dood voor de emancipatie.

"Er zal een strak sociaal vangnet moeten blijven. Niet iedereen is zelfredzaam. We moeten nu keuzes maken, want de oude en nieuwe risico's stapelen zich op. Wat doet de staat, wat kunnen de mensen zelf? Maar als er dan gekozen moet worden dan liever op basis van bepaalde sociaal-democratische waarden dan dat het je overkomt. Vaak verzetten sociaal-democraten zich tegen bezuinigingen, totdat het niet anders kan, waarna ze het liberale recept volgen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden