Interview

Kristien Hemmerechts: Vlaamse SS’ers waren de ergste

Kristien Hemmerechts: ‘Er waren Vlamingen die de Duitsers te laks vonden!’ Beeld Bart van der Moeren

De vader van Hein en Toon Van den Brempt was SS’er, hun moeder de secretaresse van het hoofd van de Belgische SS. De Vlaamse schrijfster Kristien Hemmerechts heeft, met de broers, hun familiegeschiedenis ontrafeld om zo het taboe op collaboratie te doorbreken.

De eerste ontmoeting tussen de Vlaamse schrijfster Kristien Hemmerechts (63) en tweelingbroers Hein en Toon Van den Brempt (73) is stomtoevallig. Ze loopt hen tegen het lijf na een concert in de Mechelse schouwburg. “Ik denk dat ik u ken”, zegt ze tegen een van de broers. Hemmerechts: “Ik ben heel slecht in het herkennen van gezichten, dus ik doe altijd mijn best om mensen gedag te zeggen.”

Kennen is een groot woord: de broers figureerden eind 2017 in de tv-serie ‘Kinderen van de Collaboratie’ van de Vlaamse zender Canvas. Daarin vertelden kinderen van ‘zwarten’ – zoals collaborateurs in Vlaanderen worden genoemd – over de impact die de keuzes van hun ouders op hun leven hebben gehad.

Hemmerechts was erg onder de indruk van de serie, waarin Hein en Toon vertelden hoe ze vlak na de oorlog werden geboren in Antwerpen. Hun moeder weet niet dat het er twee zijn, op het zolderkamertje dat ze tijdelijk bewoont met haar vijftienjarige zus is geen stromend water. Als de jongetjes achttien maanden zijn, vliegt moeder de gevangenis in: ze was tijdens de oorlog de secretaresse van Richard Jungclaus, het hoofd van de Belgische SS. Hun vader, ooms en grootouders zitten dan al vast; zowel aan vaders als langs moeders kant werd er tijdens de Tweede Wereldoorlog met de Duitsers gecollaboreerd. De tweeling wordt verzorgd door hun tante (‘Tata’) en door pleeggezinnen. Waarvoor al die familieleden precies veroordeeld waren, is hen nauwelijks verteld.

Daar in de schouwburg in Mechelen raken de broers en de schrijfster aan de praat. Er is nog veel meer te vertellen, zegt Toon. Binnen een half uur is het beklonken: Hemmerechts gaat een boek schrijven over hun familiegeschiedenis. Deze week verschijnt ‘Het verdriet van Vlaanderen. Op pad met Hein en Toon, tweeling van de collaboratie’.

U wist meteen dat het een boek moest worden?

“Ik ben nogal intuïtief. Als ik niet snel ja zeg, is het meestal nee. Er zijn veel mensen die met zware verhalen bij mij aankloppen en vragen om een boek te schrijven. Vaak denk ik al snel: hier begin ik niet aan. Mensen moeten hun verhaal van een afstand kunnen bezien. Dat konden Toon en Hein.”

Samen bezoeken Hemmerechts, Toon en Hein familieleden, ze lezen brieven uit de oorlog, reizen naar concentratiekamp Neuengamme en vinden de juridische dossiers van veroordeelde familieleden. Gaandeweg proberen ze uit te pluizen wat er klopt van de jeugdherinneringen en de familieverhalen die de broers altijd zijn verteld. “Ik viel van de ene verbazing in de andere.”

Voor Hemmerechts was de Tweede Wereldoorlog tot dan toe vooral iets van haar ouders, vertelt ze thuis in Antwerpen, waar ze een indrukwekkend herenhuis bewoont vlakbij station Berchem. “Het ging bij ons thuis vaak over de oorlog. Maar het was hun oorlog, of beter gezegd, die van mijn moeder. Al haar oorlogsherinneringen zijn een trauma van de bombardementen. Ik kreeg vooral mee dat ik een kind van de niet-oorlog was en hoeveel geluk ik daarmee had. Nu choqueert het mij dat het altijd over hun oorlog ging, terwijl er in dit land veel ergere dingen gebeurden.”

Wat was voor u de grootste schok?

“Dat jonge Vlamingen zich bij de SS aansloten. Meer nog: dat sommigen van hen de Duitsers te laks vonden en daarom het heft in eigen hand namen. De oom van Hein en Toon, nonkel Twan, was vanaf 1943 de baas van de Vlaamse SS. Hij heeft drie agenten doodgeschoten in een Brussels politiekantoor omdat hij ze verdacht van verzetsdaden, terwijl hij wist dat dat een oorlogsmisdaad was. In zijn dossier las ik dat hij zich ervan bewust was dat als de Duitse bevelhebber van die aanslag geweten zou hebben, hij als Vlaamse SS’er voor de Duitse krijgsraad was gedaagd.”

Kristien Hemmerechts

U wist niet dat Vlamingen zulke daden op hun geweten hadden?

“Wij Vlamingen zijn opgevoed met het idee van de slechte Duitsers en die arme Belgen; dat zal in Nederland ook zo zijn. Jaaah, er waren ook een paar mensen hier die meededen, maar dat waren sympathisanten van een onafhankelijk Vlaanderen. Die Vlamingen werden onderdrukt door de Franstaligen en zijn door pastoors opgejut om te vechten tegen het communisme. Zij hebben zich laten meeslepen door hun idealisme en zijn daar na de oorlog onredelijk zwaar voor gestraft. Dat verhaal is gaan domineren.

“Maar het is niet waar: Vlamingen waren lid van de SS en er waren Vlamingen die de Duitsers te laks vonden! Ik hoop dat dit boek de mythe eindelijk laat sneuvelen.” Hemmerechts slaat met de vlakke hand op haar been om haar woorden een voor een kracht bij te zetten: “Vlamingen waren betrokken bij de Holocaust. Zij hadden een proactieve rol. Vlaamse SS’ers waren de ergste, zeggen slachtoffers die de oorlog overleefden.” Ze schiet in de lach: “Ik ben veel te heftig, hè.”

Wat vinden Hein en Toon van die conclusie: Dat Vlamingen het ergst waren? Hadden zij moeite om te onderkennen dat hun ouders en familieleden verschrikkelijke dingen hebben gedaan?

“Bij Nonkel Twan hadden ze daar minder moeite mee, maar het was lastig. Zij hebben zoveel gehouden van hun moeder, van nonkel Leo, hun grootouders. Zij zeiden: Wat wisten die mensen over de Holocaust? Onze moeder dacht dat de Joden naar een plek gingen waar ze het beter hadden en waar ze heropgevoed werden.

“Ik begrijp dat zij enorm van hun moeder hielden, maar zij typte brieven uit voor Jungclaus, de chef van de Belgische SS. ‘Wat denken jullie dat er in die brieven stond’, vroeg ik hen dan. ‘Ah, ja…’, schutterden ze dan.”

In hoeverre hebt u bij het schrijven van dit boek rekening gehouden met de gevoelens van Hein en Toon en hun familie?

“Ik heb me zeer dienstbaar en respectvol opgesteld ten opzichte van het verhaal, de familie en de broers. Maar respect voor de slachtoffers was even belangrijk. Dat was een moeilijke oefening. Maar volgens mij komen mijn ergernis en afgrijzen voldoende naar voren.

“Ik worstelde daarmee bij hun tante, Tata. Zij heeft mij hartelijk ontvangen en openhartig met mij gepraat. Aan de ene kant geef ik weer wat ze zegt, maar...”, Hemmerechts slaakt een zucht, kucht opzichtig. “Dan zei ze: die mensen hadden allemaal een hart van koekebrood. Wat? Die mensen zaten bij de SS! Je wil zo iemand niet te kakken zetten, of belachelijk maken. Maar je denkt ook: heb je je nooit afgevraagd wat je broer heeft gedaan in de oorlog?”

Welke afspraken heeft u vooraf met de broers gemaakt? Mochten zij meelezen en schrappen?

“Ik heb een contractje gemaakt dat het boek niet zou worden gepubliceerd zonder hun toestemming. Ik wilde dat ze niet het gevoel hadden dat ik ze zou gebruiken. Ze krijgen ook een deel van de auteursrechten. Ik was ervan overtuigd dat een dergelijk project alleen lukt als je elkaar kunt vertrouwen. Dus heb ik hen telkens passages gestuurd.”

Dat lijkt me nogal een risico. Ik begreep uit het boek dat de broers na hun deelname aan de tv-serie een excuusbrief naar hun familie hebben gestuurd.

“Ja, dat was een dilemma en dat gaf heel veel stress. Tot het manuscript naar de drukker ging, hield ik rekening met de mogelijkheid dat ze zouden mailen: Kristien, we hebben nagedacht en we willen het toch afblazen.

“Vlak voor we op reis gingen naar Duitsland zeiden de broers dat ze iets wilden bespreken. Ik zag de bui al hangen en dacht: oké, dan komt er geen boek. Maar ze wilden na overleg met hun zussen dat de namen in het boek werden veranderd. Ik vond dat wel merkwaardig omdat ze op tv wel hun familienaam gebruiken, maar het gaf mij ook de vrijheid om scherper te zijn. Door die pseudoniemen hoefde ik iets minder rekening te houden met hun gevoelens en die van de families.

“Ik was vooral ongerust over een zus van Hein en Toon. Die is enorm bekommerd om de gevoeligheden bij de familie. Ik werd dan vaak zo kwaad: what about de gevoeligheden van de mensen die gedeporteerd werden?!”

U schrijft dat de familie van moederskant ‘zwarter dan zwart’ was, maar volgens de broers was het ook een warm nest. U verzucht regelmatig: ‘weer een sympathieke SS’er’. Zien de broers de waarheid naar uw idee voldoende onder ogen?

“Daar waren ze enorm dubbel in. Vooral Toon wil het taboe doorbreken en de waarheid achterhalen, maar tegelijkertijd zijn de broers enorm loyaal aan hun familie. Op zeker moment heb ik gezegd: jullie willen twee dingen die elkaar uitsluiten: je kunt niet én maatjes zijn met de familie én de feiten over de collaboratie naar buiten brengen.

“Het was een emotionele tocht. We hebben veel gekibbeld en zijn flink gebotst. Maar er is ook vriendschap ontstaan. Gaandeweg zijn ze daarin ook wel veranderd. Toon schrijft op een gegeven moment: ‘ik ben niet verantwoordelijk voor wat andere mensen gedaan hebben, maar wel voor hoe ik daarmee omga’.

“Hun tante heeft meer moeite om haar eigen leed in perspectief te zien. Tata heeft nog altijd verdriet dat haar hondje tijdens de bevrijding is afgemaakt en hun piano is stukgeslagen. Ik kan je vertellen: ik had zelf zin om die piano kapot te slaan.”

Ook het gerecht lijkt na de oorlog de daden van collaborateurs te vergoelijken, blijkt uit de archiefstukken die jullie opdiepten. De families van Hein en Toon kregen redelijk milde straffen.

“Dat heeft mij enorm verbaasd. Men heeft ­altijd gezegd dat de vergelding onredelijk hard was. Ja, in september 1944 zijn er dingen ­gebeurd die niet hadden mogen gebeuren. Maar als je kijkt naar de dossiers van deze ­familie, dan zie je dat die straffen almaar ­worden verminderd en de daden vergoelijkt. Heel bevreemdend, zij kregen gewoon excuses aangereikt. In het dossier van moeder staat ‘het is begrijpelijk dat ze niet hield van de Joden, want haar familie is failliet gegaan door de Joden’.

“Nonkel Twan kwam na zestien jaar vrij. Die is wel twee keer ter dood veroordeeld, maar die straf is omgezet naar levenslang. Die man heeft drie agenten doodgeschoten, hè? Dan denk ik aan Salah Abdeslam (betrokken bij de terreuraanslagen in Parijs, MdV.), die zijn bomgordel heeft afgedaan en in een vuilnisbak gegooid. Die heeft niemand gedood, maar die zal niet vrijkomen. Is dat omdat collaborateurs mensen van ons waren?”

Is dat uw verklaring?

“Ik ben daar vrij zeker van. Er waren zoveel mensen bij de collaboratie betrokken dat men op een bepaald moment blijkbaar dacht: we moeten vooruit. Ik zeg niet dat dat niet mocht, maar dan kun je niet volhouden dat die vergelding zo zwaar en onrechtvaardig was. Dat is een mythe die nog altijd voortleeft in Vlaanderen en die onuitroeibaar lijkt. Het is zelfs zo erg dat ik opgehouden ben om erover te praten, omdat die mythe van de vergelding altijd terugkomt.”

Wie is Kristien Hemmerechts 

Kristien Hemmerechts (Brussel, 1955) studeerde Germaanse filologie en debuteerde in 1987 met de novelle ‘Een zuil van zout’. Sindsdien publiceerde ze meer dan 40 romans, (reis)verhalen en essays. Ze werd onder meer bekroond met de Frans Kellendonk-prijs en de Cultuurprijs van de Vlaamse Gemeenschap. Hemmerechts is ook docent Engelse letterkunde en creatief schrijven.

Het Verdriet van Vlaanderen, Kristien Hemmerechts. Uitgeverij De Geus, 345p. €21,50.
Hemmerechts en de tweelingbroers maakten ook een theatervoorstelling over hun zoektocht.

Lees ook:

Historicus Katja Happe werpt een nieuw licht op de deportatie van Joden uit Nederland 

Katja Happe (kleindochter van een SS’er) schreef een ingetogen en genuanceerd betoog rond de centrale vraag waarom er uit Nederland zo’n groot deel van de Joodse bevolking, zo’n 75 procent, kon worden weggevoerd.

Sexappeal was Duits wapen

Duitse Wehrmacht-soldaten maakten na de inval in mei 1940 de nodige erotische gevoelens los bij jonge Nederlandse vrouwen. Volgens historicus Laura Fahnenbruck brachten de militairen nieuwe seksuele omgangsvormen in Nederland. De Duitse bezetter moedigde zijn mannen aan om relaties aan te gaan met Nederlandse vrouwen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden