Kring rond Poetin meer macht in staatsbedrijven

(Novum/AP) - De Russische president Vladimir Poetin heeft niet alleen de ambitie de greep van het Kremlin op het politieke leven in ere te herstellen. Hij heeft er ook voor gezorgd dat de belangrijkste economische sectoren weer onder staatscontrole vallen, deels door leden van zijn eigen politieke team te benoemen op sleutelposities in enkele grote staatsbedrijven.

Vice-premier Dmitri Medvedev, een protégé van Poetin, is voorzitter van de raad van bestuur van gasgigant Gazprom; vice-voorzitter van de presidentiële staf Igor Setsjin is president-directeur van olieconcern Rosneft, dat deze zomer naar de Londense beurs gaat en 10 miljard dollar hoopt op te halen. En de stafchef van Poetin, Sergej Sobjanin, werd onlangs benoemd tot directeur van het nieuwe kernenergiebedrijf TVEL, waarmee het Kremlin hoopt de nucleaire sector nieuw leven in te blazen.

De lijst van regeringsfunctionarissen die een dubbelrol vervullen als topman in het bedrijfsleven gaat nog wel even door en laat zien dat staats- en zakelijke belangen in Rusland nauw met elkaar verstrengeld zijn.

Volgens Andrew Somers, voorzitter van de Kamer van Koophandel in Moskou, wil Poetin er zeker van zijn dat op alle belangrijke zaken toezicht wordt gehouden door iemand die hij kent en vertrouwt. Maar Somers denkt dat dat uiteindelijk niet efficiënt is. "Het roept vragen op over hoe beslissingen worden genomen en maakt onderhandelingen ingewikkelder", zegt hij.

Het betekent ook dat Rusland uit de pas loopt in de G-8, de groep van belangrijkste industrielanden waar het dit jaar voorzitter van is. De groep heeft laten weten zich zorgen te maken over de groeiende rol van de Russische staat, en dan vooral de invloed van het Kremlin op de instabiele energiemarkt.

Ook het door de staat gesanctioneerde opdelen van het olieconcern Yukos van voormalig tycoon Michail Chodorkovski is Poetin op kritiek komen te staan van enkele leiders van de G-8.

Chodorkovski, die oppositiepartijen sponsorde in de aanloop naar de verkiezingen van 2003, kwijnt weg in een Siberische gevangenis, terwijl de restanten van zijn bedrijf - ooit het grootste van Rusland - onder het beheer van een curator staan. Rosneft ging na een dubieuze staatsveiling met de beste onderdelen aan de haal.

De benadering van Poetin is meer dan een reflex van een voormalige sovjetbureaucraat. Het is ook een reactie op de financiële crisis in Rusland in 1998, toen het land te maken kreeg met een scherpe geldontwaarding en 40 miljard aan schulden moest afschrijven. Het was een les voor Poetin over de gevaren van te weinig staatsbemoeienis met de economie.

"Van de regering hebben we de afgelopen vijf, zes jaar herhaaldelijk gehoord dat zij denkt dat de crisis in 1998 niet alleen werd veroorzaakt door het dalen van de olieprijzen, maar eenvoudig doordat de overheid geen actieve rol speelde in het sturen van de economie", zegt Chris Waefer, strateeg bij de Moskouse Alfa Bank.

Daarom heeft de regering van Poetin de controle over belangrijke industrietakken, zoals olie en aardgas, versterkt en 'nationale kampioenen' aaneengesmeed in sectoren als de luchtvaart en kernenergie.

"We hebben het over het creëren van grote internationale private ondernemingen en het op de wereldmarkt promoten van die ondernemingen", legt Arkadi Dvorkovitsj, Poetins economisch adviseur, uit. "Ja, delen van die bedrijven staan onder controle van de staat en dat heeft te maken met de periode waarin we leven - de overgangsperiode van het ene model van economische ontwikkeling naar een ander. Van deze bedrijven wordt verwacht dat ze dezelfde maatstaven hanteren voor efficiency en transparantie als private bedrijven."

Maar volgens economen heeft de inmenging door de staat negatieve gevolgen, zoals meer bureaucratie en het ontmoedigen van ondernemerschap, met een langzamere groei als resultaat.

Geen bedrijf illustreert deze valkuilen meer dan Gazprom. "Gazprom is een van de inefficiëntste bedrijven van het land, omdat het overleeft dankzij twee dingen: subsidies en leningen", zegt Georgi Satarov, een voormalige medewerker van Poetins voorganger Boris Jeltsin en hoofd van de denktank Indem.

In een brief aan de aandeelhouders schreef Vadim Kleiner, onderzoeksdirecteur van het Hermitage Capital Managementfonds, vorig jaar dat het ergste wanbeheer bij Gazprom voorbij is, maar dat er nog steeds sprake is van een gebrek aan doelmatigheid en dat de bedrijfskosten nog altijd de pan uit rijzen.

Gazprom, met zo'n 330 duizend werknemers, heeft niet alleen bij economische aangelegenheden, maar ook bij de politieke spelletjes van Poetin een belangrijke rol gespeeld. De mediatak van Gazprom gebruikte hij tijdens zijn eerste termijn om enkele kritische kranten en tv-zenders uit te schakelen, wat leidde tot een de facto staatsmonopolie op de media. Het Kremlin wendde het bedrijf ook aan om voormalige Sovjetrepublieken onder druk te zetten, vooral Oekraïne, waarvan het de bevoorrading met gas afsneed tijdens een conflict over de gasprijzen.

De scherpste criticasters van het Kremlin beweren dat Poetin en consorten minder door patriottisme worden gedreven dan door de behoefte macht om te zetten in persoonlijke rijkdom, net als de oligarchen uit het tijdperk-Jeltsin. Anderen speculeren dat Poetin zelf zijn oog heeft laten vallen op een toppositie bij Gazprom, na 2008, als hij na twee termijnen zijn ambt moet neerleggen. "Zijn wens is een superoligarch te worden", zegt Satarov.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden