Interview MH17

Krijgt het MH17-proces wel een eerlijk verloop, zonder verdachten in de rechtszaal?

Beeld Hollandse Hoogte / Koen Verheijden

Het MH17-proces begint volgend jaar maart, maar waarschijnlijk zal de beklaagdenbank leeg blijven. Als de vier verdachten niet komen om zich te verdedigen, kan het proces dan wel een eerlijk verloop krijgen of wordt het een soort spookproces?

Grote belangstelling was er afgelopen woensdag voor de presentaties van het Joint Investigation Team (JIT) dat het neerschieten van vlucht MH17 op 17 juli 2014 onderzoekt. In een zaal in Nieuwegein kregen eerst de nabestaanden te horen dat het JIT vier verdachten gaat vervolgen, en daarna de nationale en internationale pers.

Volgend jaar op 9 maart begint het proces tegen hen in het extra beveiligde Justitieel Complex Schiphol, dat de ruimte en de juiste faciliteiten heeft, kondigde het onderzoeksteam aan. “De verdachten wordt verzocht deze datum te noteren”, zei politiechef Wilbert Paulissen fijntjes tijdens de persconferentie.

Dat zullen de verdachten – drie Russen en een Oekraïense separatist – vast doen, maar wellicht vooral om er rond die datum voor te zorgen zo ver mogelijk uit de buurt te blijven van de rechtszaal. Enkelen hebben al gezegd niet te zullen komen en het lijkt hoogst onwaarschijnlijk dat de anderen zich wel zullen melden.

Onderdeel van de strategie

Ook hoofdofficier van justitie Fred Westerbeke van het JIT verwacht niet dat de verdachten naar Nederland komen. “Ik ben een realist en acht de kans niet groot dat zij zich zullen melden.” Toch hoeft dit het proces niet in de weg te staan. “We hebben de overtuiging dat we een goed dossier hebben, waarmee we de vervolging tot een goed einde kunnen brengen.”

Het JIT zegt over veel bewijsmateriaal tegen de vier te beschikken, maar wil daar weinig over kwijt. Pas tegenover de rechters zal het Openbaar Ministerie alle details uit de doeken doen, aldus Westerbeke.

Het is heel gebruikelijk om het bewijs pas te presenteren in de rechtbank, zegt Marieke de Hoon, universitair docent internationaal strafrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. “Natuurlijk krijgen de verdachten vooraf inzage in het dossier, maar hoe het OM het bewijs precies gaat gebruiken, is onderdeel van de strategie en daar heeft het nog niets over gezegd.”

Beeld EPA

Gericht op nabestaanden

De Hoon noemt de zware aanklachten tegen de vier verdachten ‘opmerkelijk’. Het JIT maakte bekend dat de vier worden vervolgd wegens van het doen verongelukken van vlucht MH17 en de moord op de 298 inzittenden. “Het JIT gaat echt voor het hoogst haalbare. Het stelt dat deze personen überhaupt geen vliegtuig hadden mogen neerhalen, ook niet als het een Oekraïens gevechtsvliegtuig was geweest.”

De manier waarop het JIT met deze zaak omgaat, is sterk gericht op de nabestaanden, ziet De Hoon. “Het is zich heel bewust van hun rol en de functie van zo’n rechtszaak. De nabestaanden zullen zeker zelf ook ruim aan het woord komen en in het geval van een veroordeling hebben zij ook de mogelijkheid schadevergoeding te eisen.”

Mochten de verdachten besluiten niet te komen, dan kunnen zij bij verstek worden veroordeeld. “Dat is verre van ideaal”, zegt De Hoon. “Je wilt natuurlijk dat als iemand veroordeeld wordt, hij ook in de gevangenis verdwijnt. De nabestaanden willen zo’n dader in de ogen kijken en willen dat het effect sorteert. Dat heb je dan allemaal niet.”

Een andere mogelijkheid is dat de verdachten zich laten vertegenwoordigen door een advocaat. Dat maakt de kans dat de rechtszaak in de geopolitieke sfeer wordt getrokken, dat er mist wordt gecreëerd of vertraging oploopt wel groter, verwacht De Hoon. “Wat de verdachten dan kunnen doen, is er een showproces van maken. Dan kun je elke termijn gaan aanvechten, overal uitstel voor vragen, of je kunt meteen beginnen met het wraken van de rechtbank.”

Oorlogsrecht

Het wordt interessant om te zien welke rol de rechters zullen geven aan het internationaal oorlogsrecht, denkt de strafrechtspecialist. Het oorlogsrecht legt regels op aan strijdende partijen die geweld gebruiken, zoals proportionaliteit, militaire noodzaak en de verplichting onderscheid te maken tussen militaire doelwitten en burgerdoelwitten.

Maar hoe wordt dat oorlogsrecht toegepast op de rol van Rusland? Het is al sinds de oorlog in Oost-Oekraïne begon een publiek geheim dat Rusland de separatisten militair bijstaat in hun strijd tegen het Oekraïense leger. Moskou ontkent dit ook nu nog, waardoor het formeel geen strijdende partij is. Op grond van het oorlogsrecht hebben Russische troepen in Oekraïne daarom niet het zogeheten combatant’s privilege, het privilege om geweld te gebruiken. Toch staat volgens het JIT vast dat vlucht MH17 met een Russische Buk-raket vanaf Oekraïens grondgebied is neergeschoten.

Het lijkt erop dat het OM van deze situatie gebruik probeert te maken tijdens het proces, zegt De Hoon, door Rusland op zijn eigen ontkenning aan te pakken. “Rusland is er niet als strijdende partij, maar het JIT ziet wel een bevelstructuur waarin wordt verzocht om een Buk. Die wordt aangeleverd en schiet MH17 uit de lucht. Het JIT zei woensdag: het maakt ons niet uit of het een militair of burgertoestel was, zij mochten geen vliegtuigen neerschieten, dat is de casus. Het is dan aan de verdediging om te komen vertellen dat dat anders is.”

Beeld EPA

Voorbedachten rade

Het OM legt moord ten laste aan de vier verdachten, die betrokken waren bij het leveren van het wapen. “Bij moord wordt uitgegaan van opzet met voorbedachten rade, waarin ook de hele voorbereiding van het laten komen van een Buk nu blijkbaar wordt meegenomen. Daarnaast vervolgt het OM de verdachten ook voor het opzettelijk neerhalen van een vliegtuig met de dood tot gevolg, waarvoor de maximumstraf dertig jaar is.”

Het argument van het OM is dat zij daar nooit met een wapen de lucht in hadden mogen schieten, aldus De Hoon. “Als de verdediging zou claimen dat dit wel mocht en dat er sprake was van een verkeerde inschatting, kan het nog steeds voorwaardelijke opzet zijn, omdat de verdachten door geen radarvoertuig mee te laten komen bewust het risico hebben genomen dat het fout zou gaan.”

Het staat voor De Hoon vast dat het een eerlijk proces wordt, ook als de verdachten zelf niet aanwezig zijn. “Zolang de verdachten maar weten dat het proces er is, de mogelijkheid hebben er te verschijnen en zelf kiezen niet te komen of geen advocaat te sturen, vindt het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dit niet in strijd met het recht op een eerlijk proces.”

Daar komt bij dat in het Nederlandse rechtssysteem het OM niet alleen de verplichting heeft belastend bewijs te leveren, maar ook bewijs dat schuld kan uitsluiten. Rechters moeten dat uiterst zorgvuldig wegen, zegt De Hoon. “Er is pas wettig en overtuigend bewijs als onwaarschijnlijk is dat het ook anders zou kunnen zijn, en in het strafrecht zijn die eisen heel zwaar.”

Lees ook:

Dankzij kritiek van Maleisië op MH17-onderzoek staat Rusland niet geïsoleerd

Maleisië heeft stevige kritiek geuit op het strafrechtelijk onderzoek naar MH17. Het internationale onderzoeksteam JIT zou geen bewijzen hebben, maar zich baseren op ‘van horen zeggen.’ Het doel is volgens premier Mahathir Mohamad (93) om Rusland tot zondebok te maken.

Dit is de Russische brigade waar de Buk-raket die MH17 uit de lucht schoot vandaan kwam

De Buk-raket waarmee vlucht MH17 uit de lucht werd geschoten, was afkomstig van de 53e luchtafweerraketbrigade uit Koersk, meldde het Joint Investigation Team (JIT) vandaag. Wat is dat eigenlijk voor een brigade?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden