Krijgt Congo voor het eerst in zijn geschiedenis vreedzame verkiezingen?

Politie vecht met betogers in de straten van Goma. Beeld AFP

Na twee jaar uitstel gaat Congo eindelijk naar de stembus. Die bieden zicht op de eerste vreedzame machtswisseling in de geschiedenis van het land. Maar er is grote vrees voor fraude en chaos.

Het heeft twee jaar geduurd, maar zondag vinden de langverwachte verkiezingen voor het parlement en het presidentschap plaats in het grondstofrijke Congo. De winnaar van die laatste stembusgang, oorspronkelijk gepland voor november 2016, volgt langregeerder Joseph Kabila op. Veel stembureaus waren uren na de aangekondigde opening nog steeds gesloten waarop gefrustreerde kiezers wegliepen. De start van de historische verkiezingsdag verliep al moeizaam door hevige regenval in de hoofdstad en verschillende gebroken stemmachines.  

Dat de meeste Congolezen dit weekend hun stem mogen uitbrengen op één van de 21 kandidaten is al bijzonder. Kabila, zeventien jaar aan de macht, weigerde in eerste instantie af te treden na de maximale twee presidentstermijnen, en wist telkens weer de verkiezingen uit te stellen vanwege ‘veiligheidsredenen’. Critici stelden dat hij zelf willens en wetens bijdroeg aan de instabiliteit van het land, zodat hij langer in het zadel kon blijven. Na nationale en internationale druk besloot Kabila toch afstand te doen van het presidentschap.

“Deze verkiezingen zijn historisch”, zegt Nadia Nsayi, Congo-­expert bij vredesbeweging Pax Christi en ontwikkelingsorganisatie Broederlijk Delen. “Het is voor het eerst in de geschiedenis dat het land een vreedzame machtswisseling tussen twee presidenten kan krijgen.” Na het onafhankelijk van België worden in 1960, volgden staatshoofden elkaar op na staatsgrepen, en Kabila’s vader en voorganger Laurent-Désiré werd vermoord. 

Veel Congolezen snakken naar een nieuwe president die een einde kan maken aan de ‘rotte politieke cultuur van straffeloosheid en corruptie’, aldus Nsayi. Ondanks alle natuurlijke rijkdommen als diamant, kobalt, zink en goud, is de bevolking van Congo een van de armste ter wereld. De economie stagneert al tijden vanwege corruptie, gewapend conflict en een recente ebola-uitbraak.

Hacks

Een vereiste voor een vreedzame machtswisseling is wel dat de stembusgang eerlijk verloopt. Nsayi is daar sceptisch over. “Ik vrees dat de verkiezingen niet geloofwaardig zullen zijn.” Ze verwijst naar een onderzoek van de Internationale Organisatie voor de Francofonie, dat onder meer uitwees dat er van zo’n zeven miljoen (van de veertig miljoen) kiezers geen vingerafdrukken zijn afgenomen. Ook zijn er stembiljetten uitgedeeld aan minderjarigen en buitenlanders. “Met zoveel dubieuze stemmen is het makkelijk de resultaten te corrumperen.” Ook is er veel onvrede over het gebruik van stemcomputers. Oppositiepartijen vrezen voor fraude of hacks. Bovendien wil de stroom nog wel eens uitvallen in Congo, waardoor de machines niet meer werken.

Het is daarnaast de vraag of kiezers wel echt veilig een vrije keuze kunnen maken. Tijdens de campagne werden betogingen voor oppositiekandidaten neergeslagen door de veiligheidsdiensten. Hierbij kwamen minstens zeven mensen om het leven.

De aanwezigheid van meer dan honderd gewapende groepen in het oosten en de Kasai-regio vormt misschien een nog wel groter gevaar.

De kans dat er gefraudeerd wordt, acht Nsayi zeer aanwezig. Kabila moet weliswaar aftreden als president, maar van het politieke toneel wil hij zeker nog niet verdwijnen. Wil Kabila zijn macht behouden, dan moet zijn kandidaat voor de regeringspartij, Emmanuel Shadary, winnen. “Het regime beschikt over voldoende middelen en controle over het verkiezingsproces om hem de nieuwe president te maken, al wordt dit geen gemakkelijke taak met twee populaire tegenstanders als Tshisekedi en Fayulu. Ik geloof niet dat Shadary de verkiezingen kan winnen zonder te frauderen”, aldus Nsayi.

Zullen de Congolezen zo’n uitslag accepteren? “Ik denk het niet. Shadary staat niet voor de verandering die zij eisen”, zegt Nsayi. Maar zal het regime van Kabila dan aanvaarden dat iemand van de oppositie wint? “Dat denk ik ook niet. Het maakt niet uit welk scenario, ik ben bang dat er hoe dan ook chaos ontstaat.”

Uitstel om ebola

Eerder deze week besloot de nationale kiescommissie in Congo om de verkiezingen in gebieden die kampen met een ebola-uitbraak uit te stellen. Het gaat om twee districten in Noord-Kivu en een district in de Mai-Ndombe. Volgens de oppositie is het uitstel een opzetje om de oppositie dwars te zitten, die juist in deze gebieden veel aanhang heeft. Er wonen in totaal 1 miljoen kiezers. De stembusgang is uitgesteld tot maart, terwijl de nieuwe president in januari wordt beëdigd.

Dit zijn de kanshebbers

Emmanuel Shadary (58)

Beeld AFP

Bij het grote publiek was Emmanuel Shadary vrijwel onbekend totdat president Joseph Kabila hem naar voren schoof als opvolger. De voormalig gouverneur en minister van binnenlandse zaken is sinds februari dit jaar de vaste secretaris van de regeringspartij en zeer loyaal aan Kabila.

Shadary staat op de Europese sanctielijst vanwege zijn betrokkenheid bij het hardhandig neerslaan van demonstraties die plaatsvonden toen Kabila’s mandaat afliep in 2016 en hij weigerde verkiezingen te organiseren. Hij heeft een reisverbod opgelegd gekregen en zijn tegoeden in Europa zijn bevroren. Dit maakt hem zeer afhankelijk van Kabila. Als Shadary wint is de kans daarom groot dat Kabila achter de schermen de dienst blijft uitmaken.

Matin Fayulu (62)

Beeld AFP

Van de drie grootste kanshebbers staat Martin Fayulu bekend als de zakenman. Dankzij zijn jarenlange ervaring als manager bij de Amerikaanse oliegigant Exxon Mobil heeft hij veel internationale contacten opgebouwd. Maar ook in de politiek heeft hij ervaring als parlementslid van zijn eigen kleine partij.

Hoewel hij zich al een tijd profileert als oppositieleider, was het toch een verrassing toen hij in november als gezamenlijke kandidaat werd gekozen om een groep van zeven oppositieleiders te vertegenwoordigen bij de verkiezingen. Fayulu heeft als voordeel dat hij ook de steun heeft twee belangrijke oppositiefiguren die niet mee mochten doen van de kiescommissie, namelijk Jean-Pierre Bemba en Moïse Katumbi. Volgens peilingen zou hij ruim op kop staan.

Felix Tshisekedi (55)

Beeld AFP

Als zoon van de vorig jaar overleden oppositieveteraan Etienne Tshisekedi heeft Felix Tshisekedi veel naamsbekendheid in Congo. Na het overlijden van zijn vader nam hij het voorzitterschap van de grootste oppositiepartij van het land over. Ondanks de populariteit van de partij heeft Tshisekedi zelf weinig politieke ervaring, hij heeft nog nooit als parlementslid gezeteld.

In eerste instantie schaarde Tshisekedi zich achter de gezamenlijke oppositiekandidaat Fayulu, maar enkele dagen later maakte hij een einde aan die overeenkomst, omdat zijn aanhangers niet achter Fayulu zouden staan. Samen met running mate Vital Kamerhe vormt hij zijn eigen coalitie, waardoor het eenheidsfront van de oppositie is verzwakt.

Lees ook: 

Congolese president Kabila doet een stap terug, maar lijkt achter de schermen invloed te houden

President Joseph Kabila doet toch niet mee aan de verkiezingen in Congo. Maar betekent dat ook een einde aan zijn invloed in het land?

Chaos in Congo, dat is wat president Kabila wil 

Het geweld in het oosten van Congo blijft aanhouden. President Kabila gebruikte de onrust altijd als excuus om de geplande verkiezingen uit te stellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden