Krijgen de Koerden een eerlijke stem?

Beeld AFP

Vandaag kiest Turkije een president en parlement. De Koerdische stem is niet alleen doorslaggevend voor de uitslag, maar ook het meest kwetsbaar voor fraude. Hoe democratisch is de stembusgang in Turkije nog?

De minaret van de ruim vijfhonderd jaar oude Sheikh Matar moskee kijkt uit over een kapotgeschoten niemandsland. Achter een muur met kogelgaten liggen verwoeste huizen. Waar vroeger duizenden mensen woonden, woekert nu het onkruid. Dit is Sur, het historische centrum van de overwegend Koerdische stad Diyarbakir in het zuidoosten van Turkije.

Eind 2015 brak hier een bloedige stadsoorlog uit tussen de Turkse staat en de PKK (Koerdische Arbeiderspartij). De orde is inmiddels teruggekeerd, maar door de hele stad hangen beveiligingscamera's. Militaire pantserwagens rijden nog altijd door de straten.

Volgens Zülfükar Odabasi kunnen in deze omstandigheden geen eerlijke verkiezingen worden gehouden. Odabasi, een man op leeftijd met dunne witte haren, is de lokale voorzitter van de HDP, een partij die haar oorsprong heeft in de Koerdische politiek. Het partijkantoor in het nog bewoonbare gedeelte van Sur omvat niet meer dan een handjevol lege kamers met stenen vloeren, een tafel en turquoise plastic klapstoeltjes.

"Vorig jaar hebben we gezien hoe het stemproces hier verloopt", vertelt de Koerdische politicus cynisch. Tijdens het referendum van april 2017 was hij namens de HDP waarnemer in het stembureau in het Birlik Lisesi (Eenheidslyceum) in de wijk Baglar. "Aan het einde van de dag kwam de politie de stembiljetten ophalen. Ze stonden de waarnemers niet toe om met hen mee te gaan. Twee van mijn partijgenoten die daartegen protesteerden zijn kort aangehouden."

Gesjoemel

Odabasi erkent dat hij nooit zeker kan weten dat deze agenten met de stemmen hebben gesjoemeld. "Maar dit incident staat niet op zichzelf", benadrukt hij. "We hebben de aangekondigde resultaten vergeleken met de foto's die onze waarnemers maakten van de lijsten met getelde stemmen. De aantallen komen op veel plaatsen niet met elkaar overeen. Op basis van onderzoek door de HDP schat ik dat in de Koerdische gebieden met zo'n 6 procent van de stemmen is gesjoemeld."

Zondag gaat Turkije opnieuw naar de stembus. Als Erdogan in één keer de absolute meerderheid voor het presidentschap wint, stapt het land over naar een presidentieel systeem waarin hijzelf grotere bevoegdheden heeft dan ooit: dat is de uitkomst van het vorig jaar gehouden referendum over de grondwetswijziging. Haalt hij die absolute meerderheid niet meteen, dan gaan de twee best scorende presidentskandidaten door naar een tweede stemronde op 8 juli.

Ook bij de parlementsverkiezingen wordt het spannend of de AKP de absolute meerderheid haalt. Dit hangt bovenal af van de HDP. Als die partij de hoge kiesdrempel van 10 procent niet haalt, gaan alle zetels in de Koerdische gebieden naar de AKP, die in alle districten waar de HDP aan kop gaat de tweede partij is.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld EPA

Juist in het zuidoosten wordt de verkiezingsstrijd dan ook het hardst gestreden. Bij voorbaat zijn de campagnemogelijkheden van de HDP en de AKP niet gelijk. De presidentskandidaat van de HDP, Selahattin Demirtas, zit sinds november 2016 in de gevangenis. Tientallen verkozen HDP-burgemeesters zijn in de afgelopen jaren opgepakt en vervangen door de AKP-regering. Duizenden partijleden zitten vast vanwege terreuraanklachten.

De Turkse regering zegt zo te strijden tegen de PKK, een organisatie die op zowel Turkse als westerse terreurlijsten staat. Dat er op veel vlakken banden bestaan tussen de PKK en HDP is in het zuidoosten een publiek geheim. De twee organisaties zijn met elkaar vervlochten geraakt door gedeelde familierelaties, vriendenkringen en ideologische standpunten. Maar de HDP blijft in de eerste plaats een legale politieke partij, die in het Turkse parlement de stemmen vertegenwoordigt van miljoenen staatsburgers.

Kunnen zij veilig hun stem uitbrengen, of is de vrees voor intimidatie en fraude in het zuidoosten gegrond? Zal de stembusgang eerlijk verlopen? Volgens Dogan Ergün is het terecht om die vragen te stellen. Tijdens het referendum van vorig jaar werkte hij voor Hayir ve Ötesi, een burgerinitiatief dat 15.000 waarnemers op de been bracht. Die ervaring geeft genoeg reden om sceptisch te zijn over zondag.

"Statistisch onderzoek naar de uitslagen van vorig jaar wijst op onverklaarbare onregelmatigheden", vertelt hij. "Neem de opkomst. Als je data daarover in een grafiek verwerkt, zie je dat de stemopkomst daalt maar soms opeens omhoogschiet tot rond de 100 procent."

Hayir ve Ötesi besloot die stemmen tot in detail te bestuderen. "Daaruit blijkt overduidelijk dat er gefraudeerd is", stelt Ergün. "We zijn zelfs kiezers tegengekomen die zijn overleden. Ook zijn er veel kleine dorpjes die voorheen voor de oppositie waren, maar ineens in hun totaliteit voor de grondwetswijziging stemden. Dit gebeurde vooral in het zuidoosten."

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld AFP

Volgens Ergün is de fraude vooral mogelijk gemaakt doordat de Hoge Kiesraad een paar uur voor het sluiten van de stembureaus besloot om stembiljetten zonder het officiële zegel alsnog mee te tellen. De kiesraad wees op het feit dat sommige stembureaus zonder zegels zaten, maar vanwege de plotselinge aard van het besluit vermoedt Ergün politieke inmenging door de AKP-regering.

Mehmet Hadimi Yakupoglu, lid van de Hoge Kiesraad namens de grootste oppositiepartij CHP, deelt de woede over dat besluit. "De kans op bewijsvoering is ons ontnomen", vertelt de advocaat. "Juist het officiële zegel stelt ons in de gelegenheid de resultaten te inspecteren. Maar nu is het simpelweg onmogelijk te achterhalen wat er gebeurd is."

Yakupoglu zit verslagen in zijn kantoor van de kiesraad in Ankara. Als een van de poortwachters van de Turkse democratie heeft hij weinig vertrouwen in de aankomende verkiezingen. "De hele aanloop ernaartoe is al ondemocratisch. Het mediaklimaat is oneerlijk, de financiële middelen van de partijen zijn ongelijk en bovendien gaat Turkije naar de stembus terwijl de noodtoestand van kracht is. De verkiezing is niet eerlijk, maar het blijft een verkiezing. Het is de enige kans die we hebben."

Extra kiesbiljetten

Een deur verderop is de vertegenwoordiger van de AKP stukken beter gestemd. "Het concept van rechtvaardigheid zit verankerd in de Turkse cultuur", begint Recep Özel. "Het Turkse kiesstelsel is een voorbeeld voor de rest van de wereld. Als de oppositie wil winnen, raad ik ze aan meer tijd met het volk door te brengen en minder tijd met onnodige speculaties."

Volgens Özel bestaat er 'geen enkel risico' dat de stembusgang oneerlijk zal verlopen. "Het aantal kiezers staat vast en niemand kan twee keer stemmen, dus we weten precies hoeveel stemmen er zijn." Ook het idee dat de PKK op haar beurt druk kan uitoefenen op stemmers werpt hij verre van zich. "Ik denk niet dat de PKK de stembusgang kan beïnvloeden. De staat heeft overal de controle, daarom kunnen alle burgers veilig stemmen."

Maar die uitspraken stroken niet met recente maatregelen van de kiesraad. Zo zijn er 37 miljoen meer kiesbiljetten afgedrukt dan er stemgerechtigden zijn. Dit is des te problematischer omdat de kiesraad opnieuw bepaald heeft dat ook dit keer stembiljetten zonder officieel zegel kunnen worden meegeteld. En hoewel Özel zelf erkent dat de veiligheid van kiezers gegarandeerd is, besloot de kiesraad de stembureaus voor 144.000 kiezers in het zuidoosten te verplaatsen vanwege, jawel, 'veiligheidsrisico's'.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld AFP

Deze maatregelen werden mogelijk gemaakt door een nieuwe kieswet die dit voorjaar is aangenomen. Naast de regeling over stembiljetten zonder zegel en de verhuisde stembureaus bevat de wet nog veel meer controversiële aanpassingen. Zo is de voorzitter van het stembureau voortaan een door de staat benoemde ambtenaar, mag de politie vlakbij de stemhokjes komen, en kunnen alle burgers die daar noodzaak toe zien de politie verzoeken om naar een stembureau te komen.

Volgens Odabasi in Sur, vergroot dit alles de kans op een oneerlijke stembusgang, zeker in het zuidoosten. "Door de nieuwe wet kan de politie 'zonodig' ingrijpen binnen de stembureaus. In de praktijk kunnen ze dat ook doen zonder goede reden, want in deze regio betekent de noodtoestand dat de autoriteiten alles kunnen maken."

Vooral in veel dorpjes zijn de veiligheidstroepen oppermachtig, benadrukt Odabasi. Volgens hem is dat precies de reden dat de kiesraad heeft besloten de stembureaus van sommige dorpen te verplaatsen. "Op de nieuwe locaties hebben dorpswachters en zwaarbewapende politie-eenheden het voor het zeggen. Veel mensen zijn bang om daar te gaan stemmen omdat ze weten dat ze met het grootste gemak in de problemen komen."

Odabasi verwacht bij deze verkiezingen nog meer ongeregeldheden dan tijdens het referendum. Hij is ervan overtuigd dat de AKP plannen heeft om het HDP-stemmers zo moeilijk mogelijk te maken in het stembureau."In kleine dorpjes krijgen de muhtar (het dorpshoofd, red.) en de veiligheidstroepen vooraf instructies over het percentage AKP-stemmen dat door de autoriteiten verwacht wordt", beweert hij stellig.

Tactiek Erdogan

De vrees voor doelbewuste beïnvloeding van de stemgang werd vorige week bevestigd. In een per ongeluk gedeelde video van een besloten AKP-bijeenkomst deed president Erdogan zijn tactiek uit de doeken. "Ik zeg dit alleen tegen jullie", begint de opname onheilspellend. "Jullie moeten speciaal aan de slag met de HDP, want als ze onder de kiesdrempel blijven is dat zeer voordelig voor ons. Neem de lijst met kiezers in een district en zoek uit wie wie is. Die informatie kan ons een heel ander resultaat opleveren."

Op zichzelf is het niet opmerkelijk dat een partij kennis inwint over het profiel van kiezers in een bepaald district. De rest van de opname doet echter vermoeden dat Erdogan die informatie niet wil inzetten voor een vriendelijke campagne langs de deuren van zwevende kiezers, maar tijdens de stembusgang zelf.

Erdogan geeft zijn partijgenoten opdracht om al vóór de andere politieke partijen aanwezig te zijn in het stembureau om zo de kans te vergroten dat zij worden benoemd tot het comité van het stembureau. "Wat winnen we daarmee? De controle over het stembureau. Onderschat dit niet (...) De winst is nog niet binnen. De opniepeilingen laten zien dat ons werk niet voorbij is. Dit keer mag het niet kantje boord zijn."

De verhoogde kans op fraude betekent niet dat de uitslag bij voorbaat vast staat. Met de populistische kandidaat Muharrem Ince lijkt de seculiere oppositiepartij CHP eindelijk een geduchte uitdager te hebben gevonden voor Erdogan. Ook als er met een paar procent van de stemmen gesjoemeld wordt, is het goed mogelijk dat Erdogan geen absolute meerderheid krijgt en door moet naar de tweede ronde.

Maar voor HDP-voorzitterr Odabasi in het verwoeste district Sur is die gedachte allesbehalve geruststellend. "Vergeet niet dat Erdogan nog altijd het hele staatsapparaat controleert", waarschuwt de oude Koerd. "Als hij de eerste ronde verliest, wordt het pas echt gevaarlijk. Reken maar dat wij dat als eerste zullen voelen."

Het kantoor van de gouverneur van Diyarbakir is tien dagen voor publicatie om wederhoor gevraagd, maar heeft meerdere verzoeken onbeantwoord gelaten.

Lees ook: Erdogan nog lang niet zeker van winst
Politieke tegenstanders zitten de Turkse president op de hielen. Krijgt hij vandaag meer dan de helft van de stemmen?

Lees ook: Turkije, een land dat vastzit in slachtofferschap
President Erdogan kan alleen worden weggestemd door zijn eigen achterban. Bij de verkiezingen van vandaag komt een nieuwe generatie stilletjes in opstand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden