Krachtpatser van de architectuur

De beroemdste vrouwelijke architect van de wereld is gisteren overleden.

Ze wordt altijd in één adem genoemd met beroemde architecten als Rem Koolhaas, Frank Gehry, Norman Foster, Daniel Libeskind. Maar dat zijn allemaal mannen. Zaha Hadid wordt al heel lang gezien als de beroemdste vrouwelijke architect van de wereld. Gisteren werd bekend dat ze op 65-jarige leeftijd is overleden in Miami. De Brits-Iraakse architect werd daar behandeld voor een bronchitis en zou overleden zijn na een hartaanval.

Hadid is vooral bekend geworden door de vloeiende en sensuele lijnen van haar ontwerpen. Een gebouw van Hadid pik je er meteen uit, omdat de vormen zo extreem zijn dat je vaak niet snapt hoe het gebouwd kon worden. Het is echte spektakelarchitectuur, maar daar moet je wel van houden, zegt architect Herman Hertzberger. Zelf is hij geen fan van deze 'krachtpatserij', zegt hij. "Dat neemt niet weg dat ik erg veel bewondering heb voor haar energie en doorzettingsvermogen. Daarmee heeft ze ongelooflijke dingen tot stand gebracht. Het is zeker voor een vrouw moeilijk om aan de top te komen in dit vak."

Hertzberger nodigde haar in de jaren negentig - ze was toen al een beroemdheid - uit om in het Berlage Instituut te komen vertellen over haar werk. Bij die gelegenheid interviewde hij haar. "Ze bleek een heel aimabele vrouw. Dat verraste me. Ze was veel aardiger dan ze overkomt in haar gebouwen."

Hadid heeft de afgelopen jaren een reeks spectaculaire projecten afgerond, waaronder het Heydar Aliyev Center in Azerbeidzjan, het Aquatic Center voor de Olympische Zomerspelen van 2012 in Londen, het Opera House in Guangzhou en het Rosenthal Center for Contemporary Art in Cincinnati. In België ontwierp ze het nieuwe Havenhuis in Antwerpen, dat komend najaar in gebruik zal worden genomen door het havenbedrijf. Het heeft de vorm van een schip.

In Nederland staan geen door Hadid ontworpen gebouwen. Dat zou er nog kunnen komen als haar bureau de competitie wint voor de bouw van het Cultuurforum aan het Spui in Den Haag. Behalve gebouwen ontwierp ze ook damesschoenen en loungestoelen. Voor de Amerikaanse kunsthandelaar Kenny Schachter bedacht ze een acht meter lange speedboot, uiteraard ook helemaal in haar stijl: met asymmetrische vormen.

Hadid had veel bewonderaars, maar er was ook kritiek, omdat ze werkte voor regimes die het niet zo nauw nemen met de mensenrechten. Dat was onder meer het geval bij het gebouw dat ze ontwierp voor de toenmalige Azerbeidzjaanse president Heydar Aliyev, die werd veroordeeld voor brute schendingen van de mensenrechten.

Negatieve reacties kwamen ook op haar betrokkenheid bij de bouw van het Al-Wakrah-voetbalstadion in Qatar voor het WK van 2022. De bouwvakkers zouden daar in mensonterende en dodelijke omstandigheden moeten werken.

Zaha Hadid groeide op in het Irak van de jaren zestig. Ze studeerde wiskunde aan de Amerikaanse universiteit in Beiroet en daarna architectuur aan de Architectural Association in Londen. Nadat ze was afgestudeerd ging ze werken bij OMA, het bureau van Rem Koolhaas. In 1980 begon ze haar eigen bureau. Haar eerste bouwwerk dat werd gerealiseerd, een brandweerkazerne van de meubelfabrikant Vitra in Weil am Rhein bij Bazel, geldt nog altijd als een 'architectonisch juweeltje', zegt architect Nanne de Ru, die als directeur van het Berlage Instituut contact had met Zaha Hadid. "Toen al tartte ze de wetten van wat constructietechnisch mogelijk is. Die typische Hadid-signatuur zat er dus al meteen in." De Ru benadrukt het belang dat ze heeft gehad voor het architectuuronderwijs. Hadid heeft naast haar baan altijd gedoceerd en masterclasses gegeven.

Rijksbouwmeesters Floris Alkemade maakte Hadid mee op de TU Delft, waar ze het werk van vrouwelijke architectuurstudenten beoordelde. "Hadid vond het allemaal niks. Ze zei: 'Het heeft geen ballen'."

Voor architect Francine Houben kwam het overlijden van Zaha Hadid vlak voordat ze gisteravond aan de Yale-universiteit in Amerika de Paul Rudolp-lezing zou uitspreken. "Ik zal stilstaan bij de grote betekenis die ze heeft gehad en dat illustreren aan de hand van het Maxxi Museum in Rome. Een ongelooflijk ontwerp, maar het knappe is dat het ook nog eens goed is gebouwd en daardoor een belangrijke leerschool hoe we zulke extreme vormen kunnen maken."

In 2012 werd ze geridderd tot Dame Commander of the British Empire. Vorig jaar kreeg ze de Royal Gold Medal van de Britse architectenorganisatie RIBA. In 2004 won ze de Pritzker Prijs, de Nobelprijs van de architectuur. Ze is nog steeds de enige vrouw die ooit werd bekroond met deze prijs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden