Taal

Kracht- en schoonheidsslaapje zijn moderne synoniemen van 't aloude dutje

Een aandelenhandelaar in Peking knapt een uiltje.Beeld EPA

'Kun je zeggen', vraagt een lezer, 'dat iemand een dut heeft gedaan?' Jazeker, al is 'een dutje doen' wel veel gewoner om tot uitdrukking te brengen dat iemand buiten de nachtelijke uren om een korte periode slaapt.

De variant 'een dut doen' wordt vooral gebruikt om te suggereren dat het om een dutje van relatief lange duur gaat. Zo staat in een van de romans van Willem Brakman: 'Ik lijd aan slapeloosheid, maar een dut zo nu en dan kan er nog wel van af.' Uitgesproken lang duurt de dut als dit woord figuurlijk wordt gebruikt ter aanduiding van de dood. Dat gebeurt slechts zelden, maar het komt voor. 'Ik verlang naar mijn eeuwige dut', zegt een personage in een andere roman van dezelfde schrijver. 

Die eeuwige dut is een atypische variant op de gebruikelijke metafoor eeuwige slaap, maar brengt lezers mogelijk in de verleiding een etymologisch verband te bespeuren tussen dut en dood. Zo'n relatie is er echter niet: dut is afgeleid van dutten, dat van oorsprong 'buiten zinnen of bewusteloos zijn' betekende en later ingeburgerd raakte in de betekenissen suffen en slapen. Waarschijnlijk is dutten verwant met duizelen (licht in het hoofd zijn). 

Dutje zelf heeft trouwens opvallend veel synoniemen. Behalve een dutje doen, kun je bijvoorbeeld ook een uiltje knappen of een dommeltje, een hazenslaapje, een mafje en een tukje doen. Die woorden klinken wat suf en hebben mede om die reden concurrentie gekregen van eigentijdse synoniemen als krachtslaapje en schoonheidsslaapje, die we beide aan het Engels (power nap en beauty sleep) hebben ontleend.

In de rubriek Taal lossen Peter-Arno Coppen en Ton den Boon grammaticale geschillen, etymologische enigma's en andere taaltwijfels voor u op. Zelf een taalvraag stellen? Mail naar tdb@taalbank.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden