Kraakhelder leerboek bomvol informatie

Arie Zwiep: Tussen tekst en lezer II. Een historische inleiding in de bijbelse hermeneutiek. VU University Press, Amsterdam. 573 blz. euro39,95.

De schrijver
Dr. Arie W. Zwiep (1964) is universitair docent Nieuwe Testament en Hermeneutiek aan de faculteit Godgeleerdheid van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Met het verschijnen van deel twee van 'Tussen tekst en lezer' heeft hij zijn magnum opus nu afgerond.

Zijn thematiek
Het staat er kort en bondig op de voorkant: 'een historische inleiding in de bijbelse hermeneutiek'. Maar waar hebben we het dan over? Hermeneutiek kan 'smal' en 'breed' opgevat worden. In 'smalle' zin gaat het over de interpretatie en uitleg van teksten, en dan heel vaak toegepast op de tekst der teksten (althans voor een deel van de wereld): de Bijbel. De 'brede' opvatting van hermeneutiek beseft dat niet alleen teksten uit tekens bestaan, maar dat alles uit tekens bestaat en dat het hele menselijke bestaan één grote hermeneutische, betekenisgevende activiteit is. Hermeneutiek is daarmee een spel dat op het academische veld gespeeld wordt door zowel bijbelwetenschappers als filosofen. Zwiep weet in zijn boek dit spel op beide fronten volwaardig te spelen, wat een prestatie op zich is.

'Tussen tekst en lezer II' is het tweede deel van een zeer uitgebreid en informatief tweeluik waarin de complete 'geschiedenis van het bijbellezen' tot op heden wordt verteld. Het tweede deel is uiteraard niet los te zien van het eerste (uit 2009, en wie deel twee wil aanschaffen is in feite verplicht deel een erbij te kopen). In dit deel vallen we het einde van de negentiende eeuw binnen, onder het kopje 'consolidatie van de historische kritiek' en stoten we door naar denkers die in zo'n boek niet mogen missen: Barth, Gadamer, Wittgenstein, Ricoeur. De filosofische en culturele context hebben telkens de manier waarop mensen de Bijbel lezen beïnvloed, dus er is weinig dat Zwiep niet kan vertellen.

Bij zoveel informatie is het altijd maar hopen dat er een rode lijn opduikt en die is er ook. De historische kritiek had het imago van de Bijbel sterk veranderd: van een gezaghebbend, aansprekend woord veranderde het in een achterhaald historisch document. De vraag die door dit hele boek heen door theologen en filosofen hartstochtelijk wordt gesteld is dan ook: wat heeft een oude tekst ons vandaag nog te zeggen?

Zijn taalgebruik
Echt mooie taal bevat het boek niet, maar het is allemaal wel kraakhelder opgeschreven. 'Tussen tekst en lezer' is vooral een echt leerboek, bomvol informatie. Toch blijft het spannend om te lezen hoe al die denkers op steeds verschillende wijze bovenstaande kernvraag benaderen.

Opvallendste stelling
Zwiep heeft dit boek niet geschreven om opvallende stellingen te poneren. Toch heeft hij, in het circus rond de verschijning, een mening verkondigd die ogenschijnlijk opvallend is. 'VU-bijbelwetenschapper pleit voor nieuwe naïviteit' kopt het persbericht waarmee de uitgever het boek promoot. Dat klinkt aardig, maar het is, zoals Zwiep zelf vertelt, gewoon in navolging van Ricoeur gesproken. Zwiep bedoelt dat je, ook als je 'objectief-wetenschappelijk' met teksten (en dan vooral teksten die je inspireren) omgaat, contact moet zien te houden met dat primaire gevoel van enthousiasme. Blijf wel open voor wat daar klinkt en wat je raakt en stop dat, ook als wetenschapper, niet onder stoelen of banken. Ongelofelijk eigenlijk, dat zo'n vanzelfsprekende boodschap als 'opvallend' bestempeld moet worden.

Reden om dit boek niet te lezen
Voor veel mensen zal het simpelweg een te dik boek zijn, zeker samen met het onmisbare eerste deel. Alleen al de bibliografie beslaat 130 pagina's! De voetnoten zijn uitgebreid en bevatten talloze verwijzingen naar overige literatuur - vandaar die 130 pagina's. Voor wie niet van dat academische geweld houdt is het boek allesbehalve een feest. De voorkant is trouwens ook echt foeilelijk, dat moet gezegd worden.

Reden om dit boek wel te lezen
Je moet maar net geïnteresseerd zijn in de Bijbel en in de vraag op wat voor manier dergelijke oude teksten 'iets te zeggen hebben'. Als je dat bent (en gelukkig zijn dat er nog altijd velen) is 'Tussen tekst en lezer' een buitengewoon plezierig, informatief en tot nadenken stemmend boek. Niet om van voor tot achter te lezen, maar als naslagwerk, om bijvoorbeeld eens even op te halen wat die Gadamer en die Ricoeur nou precies beweerden.

Trouw tipt
1. Twaalf kapittels over ontstaan, bloei en doorwerking van de Moderne Devotie Rudolf van Dijk

2. Tussen tekst en lezer Arie Zwiep

3. Meer geluk dan grijsheid Jean-Jacques Suurmond

4. Tot op het bot verdeeld Hans van de Wal

5. Pater van Kilsdonk Alex Verburg

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden