'Koude Oorlog tussen Noord en Zuid nu eindelijk voorbij'

José Miguel Insulza van de Organisatie van Amerikaanse staten: Alle lidstaten hebben nu gekozen regeringen, maar sommige leiders denken dat ze kunnen doen wat ze zelf willen

Het herstel van de betrekkingen tussen de Verenigde Staten en Cuba markeert het einde van de Koude Oorlog in Latijns-Amerika, zegt José Miguel Insulza, scheidend secretaris-generaal van de Organisatie van Amerikaanse staten (OAS). Dit platform van 35 landen, in 1948 opgericht om de communisten uit de regio te houden, wordt al een halve eeuw getekend door de rivaliteit tussen Cuba en de VS. "Het Amerikaanse ministerie van koloniën", noemde Fidel Castro de OAS ooit, omdat de club in 1962 Cuba royeerde, maar wel tientallen rechtse, door de VS gesteunde dictators in zijn midden duldde.

Bij een bezoek aan Nederland licht Insulza toe hoe cruciaal Cuba is voor de verhoudingen tussen Noord- en Zuid-Amerika. "Dit was het laatste grootste struikelblok. Andere zaken, zoals de guerrillaoorlogen waarin de ideologische confrontatie centraal stond, waren al afgelopen. Zelfs de guerrillagroepen in Nicaragua en Colombia waren al veranderd. Dus ja, je kunt zeggen dat alleen dit nog het restant was van de Koude Oorlog. Overigens was die 'oorlog' binnen de OAS al langer verleden tijd. Cuba mag sinds vijf jaar weer lid worden, maar heeft vooralsnog geweigerd toe te treden."

Waarom heeft het herstel van de relaties tussen de VS en Cuba zo lang moeten duren?

"Dat had vooral te maken met de interne verhoudingen binnen de Verenigde Staten. Er wonen enorm veel Cubaanse burgers in de VS (ruim een miljoen, red.). Die hebben een sterke positie in het parlement. Van de honderd senators zijn er drie latino en die zijn alle drie van Cubaanse afkomst. De Cubaanse diaspora is grotendeels van mening veranderd en wil normalisering van de betrekkingen tussen de VS en Cuba. Maar de rol van degenen die in de politiek zitten is doorslaggevend en hebben dat weten tegen te houden."

De rivaliteit tussen Cuba en de VS verstoorde de relaties in de regio, komt daar nu verandering in?

"Ik denk het wel, in positieve zin. Al zal het nog even gaan duren, alleen al omdat de contacten tussen Havana en Washington zich nog niet helemaal normaliseren. Maar Cuba zal in de toekomst zeker een veel pragmatischere houding gaan aannemen richting de Verenigde Staten, en dat zal ook gelden voor enkele andere landen in de regio."

Hoe is de relatie tussen de VS en Latijns-Amerika veranderd sinds 2005, het jaar dat u secretaris-generaal werd van de OAS?

"President George W. Bush had aanvankelijk een heel slechte relatie met Latijns-Amerika, maar in zijn laatste twee jaar verbeterde dat. Dus toen in 2009 Barack Obama aantrad waren de verhoudingen goed. Helaas hebben de problemen in Iran, Irak en Afghanistan weer geleid tot afstand. Maar in de afgelopen maanden heeft Obama een paar thema's aangepakt die latino's heel belangrijk vinden: migratie en Cuba. Het klimaat is nu veel beter dan de afgelopen jaren."

Inmiddels heeft Latijns-Amerika alternatieve organisaties opgericht, zoals de Unasur - de landen ten zuiden van Panama- en Celac - Latijns-Amerika en de Cariben. Van die platforms worden de Amerikanen buitengesloten.

"Latijns-Amerika is een continent van regio's. Op een moment dat de OAS niet de plaats is waar Noord en Zuid samengaan, kan een organisatie als Unasur een rol vervullen. De Verenigde Staten en Canada kunnen wel blijven zeggen dat OAS de belangrijkste is, maar dan moeten ze dat ook bewijzen.

"De VS stappen met hun problemen eerder naar de Verenigde Naties. Binnen de eigen regio heeft Noord-Amerika nog altijd meer een houding van praten over de problemen van anderen in plaats van praten over de problemen van zichzelf. Als dat niet verandert, dan zal Latijns-Amerika blijven zoeken naar andere manieren om zich in de wereld te manifesteren. Dat gebeurt door het oprichten van die nieuwe organisaties, ik maak me daar geen zorgen over."

Maar uw eigen organisatie is daar niet beter van geworden. De OAS wordt 'tandeloos' genoemd.

"De OAS is een multilaterale organisatie; wij kunnen landen niks opleggen. We bieden alleen dialoog tussen Noord- en Zuid-Amerika. De afgelopen jaren is er in het zuiden veel kritiek en discussie geweest, maar dat heeft de OAS niet zwakker gemaakt. De OAS is aanweziger dan ooit. Het belangrijkste is dat er democratie is en onderling respect. In tien jaar zijn in de 35 lidstaten zeker honderd verkiezingen geweest. In de vijftien jaar vóór mij kwamen zeventien regeringen voortijdig aan hun eind, de afgelopen tien jaar nog maar twee. Alle lidstaten hebben gekozen regeringen."

Maar zo goed gaat het nog niet met de democratie. In Ecuador en Venezuela worden kranten gesloten, in Mexico en Venezuela zijn studenten vermoord, in Argentinië is vorige week een kritische openbare aanklager vermoedelijk vermoord. Om nog maar niet te spreken over criminaliteit en onveiligheid.

"De dood van de Argentijnse openbaar aanklager is op zijn minst verdacht. Venezuela volgt een pad van confrontatie in plaats van dialoog; er zijn inderdaad landen waar ik me zorgen over maak. Helaas denken enkele van onze leiders dat het feit dat ze gekozen zijn hen het recht geeft om alles te doen wat ze willen. Zij zien mechanismen die de macht controleren, het congres, justitie, de media, maatschappelijke organisaties als obstakels in plaats van een fundamenteel onderdeel van de democratie."

Wie is José Miguel Insulza?

José Miguel Insulza (71) is een Chileense diplomaat en politicus. Na de staatsgreep van Augusto Pinochet in 1973 vluchtte hij naar Mexico. In 1990 keerde hij terug naar Chili en vervulde verschillende ministersposten voor de Socialistische Partij, voor hij in 2005 werd gekozen tot secretaris-generaal van de Organisatie van Amerikaanse staten (OAS).

Terwijl deze organisatie ooit symbool stond voor de bemoeienis van de VS in de regio, belichaamt Insulza juist de tanende Amerikaanse invloed. Hij was de eerste OAS-leider die niet de voorkeur had van Washington. In mei maakt Insulza plaats voor een nog te kiezen opvolger.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden