Koude Oorlog leverde ook schoonheid op

Op de vroegere marinebasis in Liepaja ligt een bunker in de Oostzee. (FOTO'S MARTIN ROEMERS) Beeld
Op de vroegere marinebasis in Liepaja ligt een bunker in de Oostzee. (FOTO'S MARTIN ROEMERS)

Fotograaf Martin Roemers speurde naar resten van de Koude Oorlog, en boorde een schat aan. „Ik hou van de schoonheid van verval.”

In de mist zweeft een hologig, afgebrokkeld gebouwtje. Verder niets dan leegte. Nog niet zo lang geleden was dit een bunker op een marine-basis van de Russen. Wat mist lijkt, zijn de schuimkoppen van de inmiddels opgerukte zee, verstild met extreem lange belichting door de camera van fotograaf Martin Roemers.

De bunker bij het Letse Liepaja is het icoon van de tentoonstelling ’Relics of the Cold War’ – nu in het Legermuseum in Delft onder de naam ’Kerkhof van de Koude Oorlog’, vanaf november in Berlijn. Roemers (1962) stond voor dit werk met zijn blote benen in de ijskoude zee. Kort daarop werd hij in Kaliningrad een dag lang door de Russische FSB (voormalige KGB) vastgehouden, want op sommige plekken in Midden- en Oost-Europa is de argwaan er nog steeds. Toch vormt die dag op de kazerne een uitzondering in de afgelopen twaalf jaar dat Roemers door Europa reisde om de overblijfselen van de Koude Oorlog vast te leggen.

In en rond Berlijn en elders in Oost-Duitsland, West-Duitsland, Oekraïne, Litouwen, Tsjechië en Polen liet de voormalige vijand hem meestal hartelijk zijn gang gaan. En in Schoonebeek, waar het Nederlandse leger vanuit een betonnen, honingraatvormige observatiepost eventueel oprukkende Russen in de gaten hielden, zal niemand de fotograaf hebben opgemerkt.

Er is nog verbijsterend veel over. Roemers: „Dit conflict is nooit echt uitgevochten, maar het heeft zijn sporen nagelaten. Je struikelt er bijna over: kazernes, bunkers, vliegvelden, vaak verlaten in het bos. Het Disneyland van de Koude Oorlog, noem ik het.”

Op zijn archeologische zoektocht liet Roemers zowel zijn verwondering als de koele blik van de fotograaf werken: kan ik hier een bruikbaar beeld van maken? „Ik hou van de schoonheid van verval.”

In de voormalige DDR legde Roemers stapels verroeste patroonhulzen vast. Er zijn muurschilderingen, er zijn Britse, Nederlandse en West-Duitse atoomschuilkelders die nog steeds beheerd worden. De bunker in Marienthal, met gangen van 19 kilometer lang, lijkt de kijker op onheilspellende wijze naar binnen te trekken, maar daar, tegen de leidingen geleund, staat in alle hedendaagse onschuld een moderne fiets. Een operatietafel in het Tsjechische Hanicka levert een luguber beeld op: alsof de bom dan toch gevallen is en iedereen de benen nam.

Soms gaat de militaire praktijk gewoon door. In het Oost-Duitse Altengrabow staat, voor een bunkertje uit de Keizertijd, een vergane tank waar vroeger de Russen op mikten. Nu schieten eenheden van de Bundeswehr er hun wapens op leeg.

Veel Koude Oorlogsrelieken zijn in de afgelopen decennia onderdeel geworden van het landschap. „Schuldig landschap”, citeert Martin Roemers schrijver Armando. „Met dat begrip liep ik voortdurend rond. Het was een periode dat het wederzijds wantrouwen groot was, en daar zie je nog de sporen van.”

Nu lijken een controlekamer in een bunker en een James Bondachtige onderzeebootbasis in Oekraïne bizar en wereldvreemd. Maar het ging destijds om een serieuze dreiging, zegt de fotograaf. „Je moet het toch proberen te zien met de ogen van toen.”

Ook zonder die inleving kan je ontroerd raken door de toewijding waarmee speciaal ingevlogen Georgische kunstenaars hun sociaal-realistische taferelen schilderden en uithakten. Of door het uitvergrote portret van een Russische soldaat, op een sovjetbegraafplaats bij Potsdam. Door de barsten heen zijn de ogen en mond nog goed te zien. Roemers: „De dood, op een doodse, verlaten plek.”

De tentoonstelling is tot en met 25 oktober 2009 te zien in het Legermuseum te Delft en van 10 november tot 15 januari 2010 in het Willy Brandt Haus te Berlijn. Het boek ’Relics of the Cold War’ (uitgever Hatje Cantz) kost 35 euro.

De onderzoeksstoel van een gynaecoloog in een verlaten Russisch militair hospitaal in voormalig Oost-Duitsland. (Trouw) Beeld
De onderzoeksstoel van een gynaecoloog in een verlaten Russisch militair hospitaal in voormalig Oost-Duitsland. (Trouw)
(Trouw) Beeld
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden