Koude Oorlog leefde wel in literair Nederland

Het thema Koude Oorlog drong diep door in het proza, de essays en de poëzie van de jaren vijftig. 'De lezer blijft verontrust achter, ook vandaag de dag nog', schrijft Marije Groos.

Marije Groos

promovenda Universiteit Leiden

In het artikel 'De wereld is Zwitserland niet' stelt Rob Schouten dat de Koude Oorlog als thema ontbreekt in de Nederlandse literatuur (Letter & Geest, 20 december). De dagelijkse dreiging van een nieuwe oorlog zou niet zijn doorgedrongen tot de Nederlandse letteren; "auteurs bleven liever over die voorbije echte oorlog schrijven". Men wilde, aldus Schouten, zijn vingers er niet aan branden.

Wie een paar jaargangen doorneemt van de literaire tijdschriften Podium en Maatstaf uit de jaren vijftig, zal tot een heel andere conclusie komen: de vrieskou van de Koude Oorlog drong diep door tot essays, proza en poëzie. De redactie van Podium stelde zich steeds weer de vraag hoe schrijvers zich konden mengen in politiek-maatschappelijke discussies. Een terugkerende kwestie is de Duitse herbewapening. Zo staat in de jaargang van 1954 een bevlogen essay van Rudy Kousbroek met de scherpe titel 'Mit brennender Sorge'. Kousbroek stelt zich teweer tegen het gemak waarmee de gruwelen van de oorlog lijken te worden vergeten als de voormalige vijand zo snel weer wapens in handen krijgt - alles in dienst van de strijd tegen het 'rode gevaar' uit het Oosten.

De oorlog had alles veranderd, een nieuwe oorlog diende zich aan: 'De koude vrieswind deed de tranen bevriezen', schreef Kouwenaar. De experimentelen gaven stem aan een nieuwe poëzie, 'een stem dwars door puinstof heen', zoals Remco Campert in 1950 dichtte. Deze revolte in de literatuur had ook een politieke kant: 'lyriek is de moeder der politiek', schreef Lucebert in zijn programmatische 'school der poëzie'. En het bleef niet bij programma's. Felle verzen slepen de lezer regelrecht de Koude Oorlog in.

De meest krachtige literaire stem in de jaren vijftig is zonder twijfel die van Lucebert. Zijn maatschappelijke betrokkenheid is een wezenlijk onderdeel van zijn werk in deze periode. De bedreiging van de vrede kwam in zijn ogen niet uit het Oosten, waarvandaan juist een 'hard en waakzaam woord' klonk, maar volgde uit het monsterverbond tussen Amerika en de Duitse 'slagers', een cynische woordspeling. Meerdere malen spreekt de dichter de lezer aan op zijn volgzame houding: 'zeg het maar na /uit Amerika' staat in 'de stem van de meester' (1954). Het gedicht is een wrange les over het nieuwe tijdperk na de oorlog.

Herbewapening

Het verzet tegen de Duitse herbewapening is een duidelijk hoorbare dissonant in het publieke debat. In essays legden onder anderen Henk Hofland en J. B. Charles hetzelfde verband tussen oorlog en Koude Oorlog. Charles werd bekend met zijn non-conformistische boeken 'Volg het spoor terug' en 'Van het kleine koude front'. Die titel geeft al aan dat de Koude Oorlog niet weg te denken is uit de Nederlandse literatuur.

Andere bekende schrijvers met al even tegendraadse opvattingen roerden prangende actuele kwesties aan en ageerden tegen het gepolariseerde denken: bijvoorbeeld Jan Wolkers, Paul Rodenko en Hugo Claus, die tijdens een van de eerste anti-atoombommarsen zijn 'Bericht aan de bevolking' (1962) uitsprak en daarbij zichzelf letterlijk het mes op de keel zette. Mulisch' eenakter 'De knop' (Podium, 1959), een absurdistisch spel over de atoomwapenwedloop, werd meerdere keren opgevoerd. Als schrijver van geëngageerd proza kan opnieuw Lucebert worden genoemd: hij schreef in 1955 een 'radiostemmenspel' getiteld 'De perfecte misdaad', een kritiek op de voortschrijdende militarisering, de strijd tegen het communisme, de Duitse herbewapening en het volgzame Nederland. De lezer blijft verontrust achter, ook vandaag nog. Want dit spel toont eveneens de paradox die voor elke oorlog opgaat: de machthebbers, 'de meesterlijke moordenaars', blijven altijd buiten schot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden