Kostbare herinnering aan het Joodse hart van Bagdad

Gevonden in een kelder van Saddams geheime dienst: een schat van tienduizenden documenten en boeken van de Joodse gemeenschap in Irak. Het is een van de bijzondere verhalen uit het Irak van na Saddam. De vondst is nu vier maanden lang te bewonderen in Washington, en op internet.

De kelder van het gebouw in Bagdad van de Mukhabarat, een van Saddams beruchte veiligheidsdiensten, was ondergelopen. Er dreven documenten en boeken. Allemaal Joods.

Het was een kleine maand na de val van Saddam Hoessein in 2003 toen Amerikaanse soldaten de kelder ontdekten. Ze alarmeerden de Nationale Archieven in Washington. Directeur conservatie-programma's Doris Hamburg vloog naar Bagdad, en trof natte documenten aan, die in de meihitte lagen te beschimmelen.

"We wisten niet of er een kraan was opengezet, of dat er leidingen waren getroffen toen het gebouw gebombardeerd werd", zegt ze tien jaar later aan de telefoon in Washington. De documenten vergden onmiddellijke aandacht, maar mogelijkheden om het afbraakproces stop te zetten waren er niet in het Bagdad van 2003. Dus werd alles naar Amerika gebracht.

Daar kwam de waarde van de schat aan het licht. Het zijn meer dan 2700 Joodse boeken, en tienduizenden documenten in het Hebreeuws, Arabisch, Aramees en Engels, waarvan sommige dateren uit de veertiende eeuw. Er zijn gebedenboeken, religieuze teksten, boeken uit de synagogen. Sommige zijn uniek, bevestigt Hamburg, zoals originele geschriften van de Torah, en een deel van een eeuwenoude doos waarin die Joodse Bijbel werd bewaard.

Maar er zitten ook heel wat minder hoogdravende papieren tussen. "Het bijzondere is dat de meeste documenten een beeld geven van het dagelijks leven in Irak tussen de jaren veertig en zeventig van de vorige eeuw. Er zijn verkoopbonnetjes bij, en schoolrapporten."

De vondst is zo bijzonder, omdat de meeste Joden Irak kort na de vestiging van de staat Israël hebben verlaten. De duizenden die na de grote uittocht van 1948-1952 achterbleven, vertrokken alsnog na nieuwe anti-Joodse acties in de jaren zestig, het laatst onder Saddam Hoessein in 1969 en 1970. Onder Saddam daalde hun aantal verder van zo'n 3500 naar hooguit vijftig. Tegenwoordig woont er nog een handjevol bejaarde Joden in Bagdad, naast een groep die zich tot de islam of christendom bekeerde en niet meer als Joods herkenbaar is.

Joden vormden lange tijd het economische en intellectuele hart van Bagdad, dankzij hun bankiers, geldwisselaars, handelaren, artsen, denkers en kunstenaars. Ze hadden hun eigen scholen en organisaties. De gevonden documenten lijken vooral afkomstig van organisaties die in de jaren zestig en begin jaren zeventig een voor een zijn gesloten.

Vanaf deze week zijn ze vier maanden lang te bewonderen in een speciale tentoonstelling van de Nationale Archieven in Washington. Omdat ze zich realiseerden hoe bijzonder de schat is, en hoeveel onderzoekers ervan zouden kunnen leren, hebben de Archieven de meeste documenten bovendien gedigitaliseerd. Vanaf 11 oktober staan die allemaal online, waar ze gratis kunnen worden geconsulteerd, vertelt Hamburg hoorbaar trots.

En de originelen? Die gaan terug naar Irak, zegt Hamburg. "We hebben vanaf het begin nauw met de Iraakse autoriteiten samengewerkt en dat afgesproken. Midden volgend jaar gaan ze naar de Nationale Bibliotheek in Bagdad."

In Bagdad wil directeur Saad Eskander de terugkeer gebruiken voor een tentoonstelling in de bibliotheek, die in 2003 ernstig beschadigd raakte en is herbouwd. Hij vertelt trots dat het de eerste Joodse tentoonstelling in Irak zal zijn in vele jaren.

Voor Eskander is het niet alleen belangrijk om documenten en foto's te laten zien. "We willen vooral tonen hoe gemengd en multireligieus Irak was, en wat voor misdaden zijn begaan door vorige, onderdrukkende regimes."

De bibliotheek zal haar eigen Joodse documenten toevoegen, vertelt hij. "Onder Saddam zijn de meest waardevolle Joodse documenten naar ons gestuurd en naar het Iraakse Museum. Een derde deel ging naar de geheime dienst."

Joden die Irak verlieten, konden vrijwel niets meenemen. Hun eigendommen werden in beslag genomen, ook hun documenten en boeken. De bibliotheek en het museum die ze ontvingen, werd verboden er iets mee te doen. "We mochten ze niet lezen en niet classificeren. Ze hebben jaren in donkere kelders gestaan."

Het Iraaks Museum heeft de documenten nog steeds niet aangeraakt, maar Eskander wel. "In 2004 heb ik ze tevoorschijn gehaald en ze laten herstellen."Hij is niet erg onder de indruk van de culturele waarde van de 'Amerikaanse' documenten. "Die is door de Amerikanen sterk overdreven." Uit het feit dat de Mukhabarat ze in een kelder zette, kun je opmaken dat ook zij er weinig waarde aan hechtten en weinig konden met de informatie erin, zegt hij.

Dat wil niet zeggen dat de documenten waardeloos zijn, haast hij zich toe te voegen. "De politieke waarde is enorm. Ze laten je zien hoe Saddam Hoessein heeft geprobeerd het culturele erfgoed van Joden in Irak te vernietigen."

Eskander erkent dat Irak in 2003 niet in staat was er goed voor te zorgen. "Irak verkeerde in chaos. Niemand was bezig met ons culturele erfgoed." Toch had hij de documenten liever in Irak gehouden. "In plaats van ze weg te halen, hadden de Amerikanen de Irakezen moeten leren hoe ze de schade konden stabiliseren en herstellen."

In 2010 werd hij uitgenodigd om in Washington te komen kijken wat er met de documenten gebeurde. Hij kreeg lijsten met alle details van de documenten. Er is goed werk verricht, geeft hij toe. Maar toen de Amerikanen vroegen nog meer documenten voor herstel te sturen, weigerde hij dat. Met hulp uit Italië en Tsjechië zette hij een eigen laboratorium op. "Mijn personeel heeft nu de ervaring. Ze gaan zelfs naar de VS om daar met Amerikaanse collega's te werken."

Hij is trots dat de Iraakse bibliotheek het nu zelf kan, en niet onderdoet voor de Amerikanen. "De documenten staan nu op onze website."

Zie voor de digitale documenten vanaf 11 oktober: www.archives.gov. De shutdown van de Amerikaanse overheid kan voor vertraging zorgen.

Lange geschiedenis van Joden in Irak
Voor de vestiging van de staat Israël in 1948 woonden er ongeveer 150.000 Joden in Irak. Zo'n 2700 jaar geleden deporteerden Assyrische koningen hen in twee groepen naar het tegenwoordige Irak. Tussen 721 en 715 voor Christus werd een meerderheid van de Tien Stammen van Israël in Samaria door de Assyriërs gevangengenomen en gedeporteerd naar Medea, Assyrië en Mesopotamië - ruwweg wat vandaag de dag Iraaks Koerdistan wordt genoemd.

Een kleine honderd jaar later erfde de Babyloniër Nebukadnezar de Tweede het Assyrische Rijk. Hij veroverde Judea en deporteerde een groot deel van de Joodse inwoners naar Babylon.

De Joden vestigden zich en kregen toestemming hun geloof uit te dragen en anderen te bekeren. Dat was zo succesvol, dat het Koerdische koningshuis Adiabene, dat de huidige Iraaks-Koerdische stad Erbil als hoofdstad had, zich in de eerste eeuw voor Christus tot het Jodendom bekeerde. In Babylon schreven de Joden de Talmoed, een van de belangrijkste Joodse religieuze boeken.

Eeuwenlang leefden de verschillende bevolkingsgroepen met elkaar samen in Irak. Een nationalistisch en pro-Nazi-bewind bracht in de jaren veertig het antizionisme naar Irak. Dat leidde in juni 1941 tot de Farhud, een pogrom in Bagdad waarbij tweehonderd Joden werden vermoord, en officieus zelfs zeshonderd.

Dat had grote gevolgen voor de stemming in de gemengde stad. Joden vertrouwden de moslims niet meer, terwijl een derde van de bevolking in Bagdad Joods was. Dat wantrouwen werd bevestigd toen de Iraakse overheid eind jaren veertig militairen naar Palestina stuurde om tegen de Joodse kolonisten te vechten.

Anti-Joodse gevoelens leidden tot het illegale vertrek van duizenden Joden uit Irak. Om dat in goede banen te leiden, kwam de Iraakse overheid in 1950 met een wet, waardoor Joden die hun Iraakse nationaliteit opgaven naar Israël konden vertrekken. Zo'n honderdduizend mensen meldden zich aan en werden via Cyprus overgevlogen naar Israël.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden