Kosovo een spiegel voorhouden

interview | Tussen de buitenlandse diplomaten in Kosovo geldt de Nederlandse ambassadeur Robert Bosch als de meest activistische. 'Al ben je diplomaat, als iets onacceptabel is moet je dat durven zeggen.'

Interviews met diplomaten in Kosovo zijn doorgaans een nog frustrerender aangelegenheid dan elders. Zodra het notitieboek dichtgaat, wordt het interessant. Want dat het nieuwe land anno 2015 bepaald nog niet de stabiele, democratische staat is waar buitenlandse diplomaten van droomden toen ze Kosovo hielpen oprichten, is evident. Binnenskamers zal iedereen dat beamen, maar de kritiek komt zelden in de openbaarheid. Daar heeft het diplomatenkorps immers Robert Bosch voor: "We bekritiseren de gang van zaken wel, maar achter de schermen. Dan krijgen we van lokale organisaties de terechte kritiek dat het lijkt alsof de diplomaten er niets om geven", zegt hij zuchtend maar glunderend: "Dus dan spreek ik me maar weer uit."

Bosch (63) werd bekend als de ambassadeur die ook echt iets zegt. Over inmenging van politici in rechtszaken, de massale emigratie uit Kosovo of de broze religieuze tolerantie. Dat leverde hem vrijdag een eredoctoraat op 'wegens zijn verdiensten in de pro-actieve diplomatie' van de AAB-universiteit in Pristina. "In deze regio kijken mensen vaak naar wat de internationale gemeenschap doet", verwoordde hij het bij de aanvaarding van zijn eredoctoraat. "Dat is waarom we niet stil kunnen blijven. Het is altijd met de beste bedoelingen voor het land."

Het maakt Bosch tot een graag geziene gast op bijeenkomsten in de ngo-sector, en op talkshows op radio en tv. Soms wordt hij zelfs gevraagd te bemiddelen. Keer op keer kraakt Bosch namens die internationale gemeenschap de harde noten. Hij houdt Kosovo een spiegel voor.

"Dit land heeft een groot Calimero-complex. De verantwoordelijkheid voor falen ligt altijd bij anderen. We moeten nooit vergeten dat Servië Kosovo verschrikkelijk heeft behandeld en het ook nu nog echt heel erg moeilijk maakt, maar ik zeg altijd 'dan moet je juist laten zien dat je beter bent'. En dat gebeurt niet. Je kunt wel moreel de betere willen zijn, maar dan moet je het ook laten zien."

U heeft vooral felle kritiek op de gebrekkige berechting van verdachten van oorlogsmisdaden. Verschuilen Kosovaren zich achter de oorlog?

"Kosovo zet de hakken in het zand nu het een rechtbank moet oprichten om oorlogsmisdadigers uit eigen gelederen tijdens de onafhankelijkheidsoorlog te berechten. De politieke inmenging in die processen is absoluut onacceptabel. De strijd was op zich wel gerechtvaardigd, maar dat wil niet zeggen dat alles goed is gegaan. Dat moet je toegeven. Laat zien dat je niets te verbergen hebt."

Alle kritiek komt duidelijk voort uit liefde. De ambassadeur houdt van de Balkan en toont dat in de passie van zijn betogen, of door op zaterdag eigenhandig gaten in de wegen van de hoofdstad Pristina te repareren. "Hij raakte de ziel van het land en de mentaliteit van de mensen", stelde professor Nexhmedin Spahiu bij de uitreiking van Bosch' eredoctoraat. Te veel eer, zegt Bosch, maar na drie jaar in Albanië en vijf jaar in Kosovo heeft hij de Balkancultuur in de vingers. "Ik vind het moeilijk te omschrijven. De mensen zijn misschien wat raar, maar vreselijk aardig. Peter Vermeersch omschrijft het mooi in zijn boek 'Ex', beter dan ik dat kan. De Balkan doet iets met je. Als je er eenmaal 'in' zit, is het moeilijk om er weer uit te komen. Ik zie hier mensen, in ngo's en daarbuiten, die zo hard werken om iets van het land te maken. Dan wil ik hen helpen om het land vooruit te helpen."

Dat betekent vaak ingaan tegen de politieke klasse. Juist Bosch' bekenden in de ngo-sector zijn vaak snoeihard in hun oordeel over hun bestuurders. Velen zeggen dat Kosovo al sinds de onafhankelijkheid in 2008 wordt beheerst door corruptie, partijbelangen en hypocrisie.

Is die kritiek terecht?

"Het is natuurlijk te hard, maar in de kern wel juist. Veel landen in deze regio worden bestuurd met politieke patronage. De werkloosheid is hoog en de overheid is een grote werkgever. Zo kan een regering de baantjes onder zijn eigen mensen verdelen. Op die manier is het natuurlijk geen echte democratie. De gevolgen zag je onder meer dit voorjaar, toen tienduizenden mensen uit het land vertrokken omdat ze geen toekomst meer zagen. Dat is niet de oplossing, maar aan de andere kant kan ik die mensen ook wel begrijpen."

Het grote verschil tussen Kosovo en de rest van de regio is dat West-Europa enorme hoeveelheden geld en menskracht heeft geïnvesteerd om hier een voorbeeldland van te maken. Maakt dat het ook 'onze' fout dat dit systeem niet is doorbroken?

"Als je je nu afvraagt of we waar voor ons geld hebben gekregen, dan moet je concluderen: Nee, dit is te mager. Maar corruptie ban je niet zomaar uit. Bovenal moet je je bewust zijn van wat buitenlanders kunnen bereiken. Het moet hier geen Bosnië worden, waar de internationale gemeenschap het bestuur jarenlang de Bosniërs uit handen heeft genomen. Ook Kosovo laat ons weer zien dat geld sturen en zaken door buitenlanders laten regelen heel averechts kan werken. Je kunt niets kunstmatig opleggen. De mensen moeten het zelf doen."

Met af en toe steun van een pro-actieve ambassadeur.

"Politici zijn er om het algemeen belang te dienen. Die boodschap spreekt mij als calvinist uit Limburg erg aan. Wat je ziet, is dat te vaak persoonlijke en partijbelangen voorop staan. Eigenbelang is menselijk, maar daarmee nog niet goed. Daar moet je tegen vechten en ik wil daarbij helpen. Maar als diplomaat moet je natuurlijk wel je beperkingen kennen. Zo zal ik nooit op de man spelen. Mensen begrijpen dat. In mijn tijd in Albanië had ik geregeld onprettige dingen te zeggen over de toenmalige premier Sali Berisha, maar ik krijg met Kerst nog steeds een sms-bericht van hem."

Aan de ene kant willen mensen weten wat de buitenwereld vindt, aan de andere kant is er ook veel weerstand tegen te grote bemoeienis uit het buitenland. Kan Nederland die balans aanbrengen?

"Nederland heeft een goede naam. We hebben geen directe belangen in deze regio en dat is een goede uitgangspositie om mensen naar je te laten luisteren. De Nederlandse houding om streng, maar rechtvaardig te zijn, wordt ook opgepikt. Als ik dwarslig, kan ik ook aanwijzen dat Nederland hetzelfde van Servië heeft geëist. Het wordt hier hoe dan ook erg gewaardeerd als je niet om de zaken heen draait. Dat zag je ook weer bij de uitreiking van mijn eredoctoraat. Zo'n beetje het hele kabinet was aanwezig. Dat zie ik als een grote erkenning."

Wordt die pro-actieve houding ook gewaardeerd in Den Haag?

"Aangemoedigd zelfs. Wat dat betreft is er met voormalig minister Timmermans echt een koerswijziging geweest. Vroeger werd er over publieke uitlatingen erg spastisch gedaan. Toen moest alles overlegd worden met Den Haag. We hebben veel meer vrijheid gekregen, en ik ben daardoor ook actiever geworden. Ik zoek natuurlijk de grenzen op, maar ik ga er nooit overheen."

Een pro-actieve ambassadeur hebben is één ding. Pro-actief beleid is een ander. Na jaren van intensieve diplomatie doen Nederland en Europa het rustiger aan in de regio. Is dat verstandig?

"Het is jammer dat er minder belangstelling is. Zolang het hier niet uit de hand loopt, is de aandacht gering. Begrijpelijk is dat ook met zoveel crises elders, maar potentieel is dit nog steeds een heel instabiele regio. Of het nu gaat om vluchtelingen, de positie van Albanese minderheden of radicalisering van moslims."

"De strategie is om de regio perspectief te bieden op euro-atlantische integratie. Dat is een kwestie van lange termijn, maar we moeten dat perspectief wel onderhouden. Met stokken én met wortels. Want als er geen perspectief is, gaan mensen iets anders zoeken. We moeten niet hebben dat deze landen naar het oosten gaan kijken. Kosovaren die hier 200 euro per maand verdienen, krijgen zo 2000 euro bonus als ze een opleiding volgen aan een koran-school in Jemen. Een substantiële minderheid staat open voor radicalisering. Die trend is nu beperkt, maar houd het dan ook beperkt door mensen een alternatief te bieden."

Wie is Robert Bosch?

Kosovo werd in 1999 een protectoraat van de internationale gemeenschap. De Navo had met bombardementen Servië gedwongen om de controle over het gebied op te geven, waar de etnisch Albanese meerderheid niets meer met Belgrado te maken wilde hebben. Na een periode van bestuur door de VN verklaarde Kosovo zich in 2008 onafhankelijk. Nederland erkende het nieuwe land twee weken later.

Ook na de onafhankelijkheid bleven buitenlandse adviseurs en experts volop aanwezig. De EU investeerde de afgelopen jaren volop in de missie Eulex, die moet helpen een rechtsstaat op te bouwen. Desondanks is het perspectief somber. EU-lidmaatschap is een verre droom en de bevolking is gedesillusioneerd. Op de corruptieperceptie-index van Transparency International staat Kosovo 110de, één van de laagst genoteerde landen van Europa. Dit voorjaar werd Kosovo bovendien getroffen door een massale emigratiegolf. Tienduizenden Kosovaren probeerden vaak illegaal West-Europa te bereiken.

Op naar een rechtsstaat

Robert Bosch (1951, op de foto vooraan rechts) werkt sinds 1981 voor Buitenlandse Zaken. De afgelopen tien jaar hield hij zich intensief bezig met de westelijke Balkan. Hij leidde onder meer de missie van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa in Albanië en was de afgelopen vijf jaar ambassadeur voor Nederland in Kosovo. Deze zomer gaat hij met pensioen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden