Kos: één grote chaos

Migranten wassen zich in de tuin van een verlaten hotel. Beeld epa
Migranten wassen zich in de tuin van een verlaten hotel.Beeld epa

Het Griekse eiland Kos kan de stroom vluchtelingen niet aan. Er is helemaal niets geregeld en dat blijft ook even zo.

Thijs Kettenis

Drie tieners spelen, languit liggend in de schaduw, een spelletje kaart. Uit een van hun telefoons klinkt zachte muziek. Aan de andere kant van hun koepeltentje neemt een jongen een verfrissende duik in het koele zeewater. Een vrouw hangt intussen de schone was in de brandende zon te drogen.

Het zou zomaar een zomers vakantietafereel kunnen zijn op een camping in Zuid-Frankrijk, maar dit is een scène uit het dagelijks leven van honderden vluchtelingen op het Griekse eiland Kos.

Dagelijks komen er inmiddels zevenhonderd aan in rubberbootjes vanuit Turkije - de kust, op zo'n vijf kilometer, is vanaf hier duidelijk zichtbaar. Bij gebrek aan opvang kamperen velen in parken en op een groenstrook langs de kust in het centrum van de gelijknamige hoofdstad. Op eigen houtje, ondersteuning of begeleiding van de Griekse overheid is er niet. Met een mix van medelijden en afschuw gadegeslagen door West-Europese vakantiegangers, die enkele tientallen meters verderop van hun diner of biertje genieten.

Helemaal niets
"Hier op Kos is de situatie het meest acuut", zegt Roberto Mignone, coördinator voor noodsituaties bij VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR, in een café voor de geïmproviseerde camping langs de kust. "Op de andere eilanden waar grote aantallen vluchtelingen aankomen is er opvang geregeld, al is het maar basaal. Of zijn er aanmeldcentra. Hier is helemaal niets. Onbegrijpelijk, helemaal in het toeristische hoogseizoen. Vluchtelingen die midden in het centrum kamperen op straat, lijken me niet goed voor het imago van het eiland."

Maar ook op bijvoorbeeld Leros, Lesbos en Chios en enkele kleine eilanden is de situatie onhoudbaar. Per dag bereiken nu zo'n 3000 bootvluchtelingen vanuit Turkije de Griekse eilanden. In dit tempo komen er in twee weken tijd net zoveel aan als in heel 2014. Ze komen voornamelijk uit Syrië, maar ook uit Afghanistan, Pakistan, Iran en Afrika.

Op de eilanden worden de vluchtelingen na maanden nog steeds goeddeels aan hun lot overgelaten. Hoe kan het toch dat er bij natuurrampen als aardbevingen en overstromingen direct goed georganiseerde noodhulp beschikbaar is, terwijl de hulpverlening in Griekenland nog steeds schaars en slecht gecoördineerd is?

Voor Mignone is het duidelijk: de Griekse overheid laat grote steken vallen. "De regering heeft geen verzoek tot hulp ingediend. Wij kunnen van alles regelen, van tenten tot voedseldistributie, maar als VN-organisatie kunnen we niet op eigen houtje opereren. We hebben een opdracht en de volledige inzet van de overheid nodig, zeker in een EU-land."

Migranten bidden op bij hun aankomst op het strand van Kos. Beeld ap
Migranten bidden op bij hun aankomst op het strand van Kos.Beeld ap

Crisis in een crisis
De Griekse regering - sinds premier Tsipras donderdag zijn aftreden aankondigde demissionair - onderschrijft de kritiek ten dele. Onderminister Tasia Christoudolopoulou voor migratiezaken legde afgelopen week uit dat de verantwoordelijkheid voor het vraagstuk verdeeld is over maar liefst zeven ministeries, die steeds elkaars goedkeuring nodig hebben.

"Daarnaast hebben we te maken met een crisis in een crisis. De regering had vanwege de onderhandelingen met de geldschieters de afgelopen maanden erg veel op haar bord. En we hebben geen geld meer door de bezuinigingen die we moeten uitvoeren. Dan is het heel lastig om snel een infrastructuur uit de grond te stampen", licht een woordvoerster van de onderminister toe.

Ze bezweert dat de regering er desondanks alles aan doet om greep op de situatie te krijgen. Onlangs heeft ze financiële steun aan de Europese Unie gevraagd zodat ze op alle eilanden waar vluchtelingen aankomen aanmeldcentra kan bouwen, inclusief onderdak. Nu beschikken alleen Lesbos en Samos daarover. "We hebben al in mei een aanvraag gedaan voor doorlopende steun, en deze week nog voor noodsteun. Maar die Europese procedures kosten tijd. Toch verwachten we echt hulp van onze Europese partners. Het vluchtelingenprobleem is Europees, niet uitsluitend Grieks."

Tegenwerking
Een ander probleem dat snelle hulpverlening in de weg staat is dat lokale autoriteiten de centrale overheid soms tegenwerken. Zij zien de vluchtelingen het liefst zo snel mogelijk vertrekken, en goed georganiseerde opvang zou de eilanden alleen maar aantrekkelijker maken voor vluchtelingen, is de gedachte. De burgemeester van Kos weigert ruimte of land beschikbaar te stellen voor noodopvang.

"Zelfs dit hier wil hij niet aanmerken als officieel opvangcentrum", zegt Elisa Galli, projectcoördinator van Artsen zonder Grenzen, voor het vervallen en volledig uitgewoonde hotel Captain Elias op een desolate plek aan de rand van de stad, grenzend aan grasland. "De bank die het hotel in eigendom heeft nadat de eigenaar failliet ging, betaalt het water; voedsel wordt verstrekt door lokale vrijwilligers uit inzamelingen onder de bevolking."

Het hotel herbergt zo'n 400 vluchtelingen. In de kamers, de gangen, de voormalige eetzaal, achter de bar en zelfs op het dak, waar het maar kan, liggen ze in de hitte op matrassen te rusten of te slapen. In de overwoekerde tuin en rondom het lege zwembad zoeken ze beschutting in tenten en onder zelfgemaakte rieten matten.

Een paar mannen koken soep in een pan op een zelfgestookt vuurtje, terwijl anderen zich in het volle zicht douchen en wassen. Artsen zonder Grenzen heeft provisorische toiletten, douches en wasvoorzieningen aangelegd. En een zonnepaneel om de dames-wc te verlichten, elektriciteit is er niet. Daarnaast zijn er gedurende delen van de dag een dokter, verpleegster, psycholoog en tolken aanwezig.

Een Afghaanse migrant in een geïmproviseerde douche boven een hotel op Kos. Beeld reuters
Een Afghaanse migrant in een geïmproviseerde douche boven een hotel op Kos.Beeld reuters

"Veel meer kunnen we niet doen", zegt Galli. "Als het moet bouwen we zo een opvangkamp. Maar dan moet de overheid wel eerst een stuk land aanwijzen en een verzoek doen. We kunnen geen tenten in de lucht bouwen." Over de inzet van de Griekse overheid is ze sceptisch, alhoewel ook zij vindt dat het hier gaat om een Europees probleem.

"Maar de regering had veel eerder de bereidheid en daadkracht moeten tonen om hier wat aan te doen. In dit tempo hebben we misschien in oktober een aanmeldcentrum. Maar wat doen we tot die tijd? We zitten nú met duizenden vluchtelingen die onderdak en voedsel nodig hebben. Toen de vluchtelingen in het voorjaar massaal de overtocht gingen maken, wist iedereen dat de aantallen in de zomer alleen nog maar groter zouden worden."

Die enorme stijging stelt ook de politie voor problemen. Die heeft veel te weinig capaciteit om de vluchtelingen te registreren. Na registratie krijgen de vluchtelingen een papier dat ze het recht geeft om verder te reizen naar Athene, op eigen kosten. Vanuit daar plannen ze hun reis verder Europa in. Maar de best bezette ploeg agenten bestaat uit vier man die de aanvragen verwerken, weet Mignone van de UNHCR.

Namenlijst
"Veel te weinig, het zouden er zo'n twintig moeten zijn. Er is een enorme achterstand. Per dag komen er zo'n 700 aanvragen bij, waarvan de politie nog niet de helft kan verwerken. Onlangs is er extra mankracht bijgekomen, maar alleen om de menigte in bedwang te houden."

Een kind slaapt nabij het vliegveld van Kos. Beeld epa
Een kind slaapt nabij het vliegveld van Kos.Beeld epa

Waarom dat nodig is, blijkt bij het politiebureau, dat pal naast de haven in het centrum ligt. Hier verdringen zich honderden vluchtelingen rondom een agent met een namenlijst. Sommigen zelfs in bomen. Ze wachten tot hij hun naam oproept ten teken dat hun registratie voltooid is. Wanneer dat zal zijn, weten de vluchtelingen niet.

Zo gaat dat elke dag vanaf zeven uur 's ochtends, in de brandende zon. De hitte, uitputting en frustratie over de totale onduidelijkheid leiden regelmatig tot opstootjes. De snellere procedure die Syriërs vanwege de oorlogssituatie in hun land krijgen, zorgt daarnaast voor spanningen met de andere bevolkingsgroepen.

De stemming werd helemaal verpest toen de Griekse regering alleen voor de Syriërs een veerboot charterde, die ze met honderden tegelijk naar Athene bracht. Gratis. "Moet je je voorstellen hoe dat er voor de anderen uitzag. Het leek of de Syriërs aan boord gingen van een vijfsterren-cruiseschip."

Umair (28) uit Pakistan klokt voor het politiebureau een flesje leeg, dat hem aangereikt is door een Nederlandse vrijwilliger. "Ik kom hier elke dag, al twee weken", zegt hij. Hij is hier met twee vrienden. "Ik heb geen idee hoe vaak ik nog moet terugkomen. Maar wat kan ik anders doen?" Landgenoot Abid (22) weet dat hij waarschijnlijk voorlopig nog niet aan de beurt is - hij kwam pas maandag op Kos aan. Hij slaapt 's nachts op het strand. "Er is geen enkele informatie of hulp, behalve van sommige mensen die ons af en toe wat eten geven. Ik wil alleen maar zo snel mogelijk naar Athene en dan verder naar het noorden."

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden