Column

Kortzichtigheid, opportunisme en overmoed eisen keer op keer hun tol in de politiek

Ger Groot nieuwe fotoBeeld Trouw

De bezorgdheid van de Europese regeringsleiders over een Brexit is niet ongegrond gebleken, maar hun ondergangsvisioenen wel.

Een van de voordelen van een papieren krant is dat ze zich gezellig kunnen ophopen tot achterstallig leesvoer. Ik geef toe: niet iedereen in huize Groot denkt daar zo over. Maar nu ik ben overgegaan op webabonnementen wachten mij nog grote stapels met soms opmerkelijke verrassingen. Het liberale avondblad van net iets meer dan een jaar geleden brengt een groot stuk over het naderende Brexit-referendum. De Europese regeringsleiders zijn er allerminst gerust op, zo lees ik daar.

De Europese president Tusk is zelfs apocalyptisch. ‘Ik ben bang dat dit het begin kan zijn van een proces van destructie,’ zo heeft hij de toenmalige Britse premier Cameron via het Duitse boulevardblad Bild laten weten. ‘Niet alleen van de EU, maar ook van de westerse politieke beschaving.’ Hij verwijt hem ‘een grote gok’ te hebben genomen met zijn eigen kiezers én met de resterende 440 miljoen inwoners van de EU. En dat allemaal omwille van Britse ‘interne partijpolitiek.’

De Brexit-bezorgdheid van de Europese regeringsleiders is niet ongegrond gebleken, maar hun ondergangsvisioenen wel. Na de schok van het Britse referendum moest de Europese bevolking prompt niets meer weten wilde avonturen. Vooralsnog blijft de catastrofe voornamelijk beperkt tot het Verenigd Koninkrijk, al wacht de rest van Europa ongetwijfeld enige ‘collateral dammage’.

Boemerang

In één ding had Donald Tusk echter helemaal gelijk. Het overmoedige referendum waarmee David Cameron een interne Britse crisis trachtte te bezweren heeft als een boemerang gewerkt. Niet alleen binnen het VK (en al helemaal voor Cameron zelf – die roemloos afging), maar ook ver daarbuiten. Alsof dat allemaal nog niet genoeg was, nam zijn opvolger Theresa May een klein jaar later een niet minder stoutmoedig risico, en ook dat werkte als een boemerang. De Brexit werd er alleen maar moeilijker door, het VK werd nog onbestuurbaarder en May zelf zal het als premier niet lang meer maken.

Ik weet niet of Tusk zich daarmee ontpopte als een politieke helderziende. Eerder lijkt hij een fijn gevoel te hebben gehad voor de geniepige manier waarop internationale conflicten ontstaan. Die komen lang niet altijd voort uit de botsing van staten. Vaak zijn ze de onverwachte uitkomsten van kleine, locale belangentegenstellingen, die worden opgeschaald ter wille van het overwicht of de verkiezingswinst van één van de partijen. Voor je het weet slaat wat tot dan toe nauwelijks betekenis had over naar het internationale toneel en licht het heel de wereld uit zijn hengsels.

Zo kon uit een plaatselijk nationalistisch conflict in een Europese uithoek de Eerste Wereldoorlog ontstaan. Zo kon ter wille van een gemeenteraadsverkiezing in een middelgrote Engelse stad de Rushdie-affaire op gang worden gebracht die nog altijd de internationale verhoudingen vergiftigt. Zo kon een Amerikaanse partijstrijd leiden tot wapenleveranties aan wat later de Talibaan zouden worden: zie de film Charlie Wilson’s War. Zo ontstonden de Falklandoorlog, de 19de-eeuwse Krimoorlog en misschien ook wel de Krimoorlog van vandaag: omdat nationale leiders hun autoriteit binnenslands stevig moesten onderstrepen.

Eindeloze reprise

Elke keer waren de gevolgen vele male ernstiger dan de bedoeling was. En de rest werd Geschiedenis, die nu eenmaal met bloed geschreven wordt. Dat het met de Brexit ook zover zal komen lijkt me niet waarschijnlijk, al is onvoorspelbaarheid de fundamentele wet van de geschiedenis. En dus zou extreme voorzichtigheid die van de politiek moeten zijn. De vlinder die met één vleugelslag in het Amazonewoud een verwoestende orkaan boven Japan veroorzaakt, is het oervoorbeeld van de catastrofe-theorie. Natuurkundig lijkt daar niet zoveel van de kloppen, maar in de politiek geldt die wet des te meer.

Dus zouden voorzichtigheid en een extreme huiver voor drastische stappen de kardinale deugden moeten zijn in de politiek. Alle politici weten dat – maar steeds weer delft die prudentie het onderspit. De Amerikaanse historica Barbara Tuchman heeft die mars der dwaasheid (The March of Folly) door de eeuwen heen lang geleden al beschreven. Geholpen heeft het niet. Kortzichtigheid, opportunisme en overmoed eisten keer op keer hun tol, als in een eindeloos in reprise genomen klassieke tragedie.

Ook schrijvers en denkers zijn voor driestheid niet immuun. Maar als iemand de taak heeft te herinneren aan de noodlottigheid van de geschiedenis, dan zijn zij het wel. ‘Onze problemen zijn legio,’ zo constateert Cees Nooteboom in een streamer boven het artikel dat ik van mijn stapel plukte. ‘Maar vijftig jaar van vrede is te kostbaar voor een gok.’ 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden