Korstmossen gedijen in armoede

Hoewel Nederland een van de aan korstmossoorten armste landen ter wereld is, groeien de korstmossen overal om ons heen, tot in de bebouwde omgeving. Veel korstmossen zijn gevoelig voor luchtverontreiniging, met name voor ammoniak en zwaveldioxide, andere varen daar juist wel bij. Kennis van korstmossen kan dus aanwijzingen geven over de toestand van de lucht en de neerslag.

Daarnaast zijn korstmossen gewoon mooi en alleen daarom al het bestuderen en bekijken waard. Een korstmos is een dubbelwezen, bestaande uit een schimmel en een alg. Met mos heeft een korstmos niets te maken.

De schimmel en de alg kunnen zelfstandig leven als ze genoeg vocht en voedingsstoffen tot hun beschikking hebben. Alleen onder extreme omstandigheden vormen ze samen een korstmos. De korstmossenkenners Aptroot en Van Herk noemen die samenwerking een hongersymbiose.

Dankzij die samenwerking tussen een schimmel en een alg kunnen korstmossen groeien op de meest onherbergzame plekken op aarde. In het hooggebergte bijvoorbeeld, waar geen enkele andere plant het uithoudt. En op daken die in de zomerzon gloeiend heet worden en op andere kurkdroge plekken, waar geen voedsel aanwezig lijkt te zijn.

Simpele bouw

Een korstmos is eenvoudig gebouwd. Schimmel en alg vormen samen een plantachtige structuur, een thallus, die korst-, schub-, blad- of struikvormig kan zijn. Het thallus zit met hechtvezeltjes vast aan de ondergrond. Het vormt vruchtlichaampjes die meestal op schoteltjes lijken en waarin de sporen worden gevormd. Deze apotheciën zijn te vergelijken met paddestoelen, die immers de vruchtlichamen zijn van in het verborgen levende schimmels. Daarnaast maakt het thallus kant-en-klare bouwpakketjes van algen- en schimmeldraden, die door de wind worden weggeblazen of met een regenstroom afgevoerd.

Er is nog een andere manier. Veel korstmossen hebben uitstulpingen van het thallus die kunnen afbreken en zelfstandig verder kunnen groeien tot een nieuw korstmos. Stekjes dus.

Gevoelig

Korstmossen leven van de lucht: ze nemen direct uit de neerslag voedingszouten op. Als de neerslag veel voedsel bevat, kunnen schimmel en alg hun eigen weg gaan en is het korstmos niet meer te vinden.

Veel korstmossen mijden kalk en groeien dus op een neutrale of zure ondergrond. Andere moeten het juist hebben van een basische ondergrond en groeien vooral op kalkhoudende gesteenten.

Eikenschors is zuurder dan wilgenschors. Daarom groeien verschillende korstmossen op verschillende boomsoorten. Ammoniak is een base en als die neerslaat op de zure eikenschors, biedt dat mogelijkheden voor de vestiging van stikstofminnende soorten zoals de dooiermossen.

In de bodem zetten bacteriën ammoniak om in salpeterzuur, een vergif voor veel levende wezens en ook voor de meeste korstmossen.

Naamsverwarring

Groot en oranje dooiermos lijken erg op elkaar en zijn nauw aan elkaar verwant. Groot dooiermos wordt ook oranje steenkorstmos genoemd, oranje dooiermos soms oranje wratkorstmos. Dat geeft nogal wat naamsverwarring. Ik twijfel er soms aan of het aparte soorten zijn. Beide zijn bladvormig en oranje, het grote dooiermos met duidelijk met het blote oog zichtbare, grote oranje apotheciën met een gele rand, het oranje dooiermos met holle knobbels in het midden, waartussen af en toe een paar apotheciën.

Het grote dooiermos is uiterst algemeen op daken, op tuinmuurtjes, op betonnen paaltjes en tegenwoordig ook op bomen. In de duinen bedekt het de takken van oude vlieren, maar ook in het binnenland heb ik het vaak op vlieren gevonden. Het oranje dooiermos groeit op dezelfde plaatsen als het grote dooiermos, maar meer in kuststreken dan in het binnenland.

Groot dooiermos is soms grijs gekleurd, net als het muurschotelmos, dat in grote rozetten groeit op trottoirs die weinig belopen worden. Ook dit korstmos doet het goed dankzij de ammoniakuitstoot.

Ook fijn kroesmos is sterk toegenomen door de ammoniakuitstoot en in sommige streken een van de weinige veel voorkomende korstmossen. Het thallus bestaat uit grijsgroene schubjes, die grote delen van boomstammen overdekken. Tegenwoordig groeit het ook op beton.

Kerststukjesmos

Rendiermossen, waarvan veel soorten bestaan, zijn struikvormig vertakte lichtgrijze korstmossen, die bij dagenlang droog weer hard en brokkelig zijn, bij regenweer zacht als een spons. Rendiermossen groeien op kalkarme grond, vaak tussen struikhei, heel veel op de Waddeneilanden, maar ook in bossen en heidevelden op de pleistocene zandgronden.

Op dergelijke plekken als de rendiermossen groeien ook de bekermossen. Prachtig zijn de heidelucifers, schimmelgroene bekermossen met rode apotheciën op de rand van de bekertjes.

Ook het grijsgroene eikenmos is struikvormig vertakt. Het heeft afgeplatte thallustakken en wordt ook geweimos, pletmos of smal schorsmos genoemd. Het is gevoelig voor ammoniak en zwaveldioxide. Dat het toch op populieren dichtbij Schiphol groeit, betekent dat er weinig zwaveldioxide in de lucht zit. Wat niet wegneemt dat het vliegverkeer voor veel luchtvervuiling zorgt. Vraag maar aan omwonenden met een wit tuinstel. Ammoniakuitstoot is vooral te wijten aan intensieve landbouw. Daar is aan de oostzijde van Schiphol geen sprake van.

Op bomen

Gewoon schildmos is veel algemener dan eikenmos. Het groeit vooral op bomen langs wegen en in het bos. Een doodenkele keer vind je het op steen of op de grond, bijvoorbeeld in de duinen. Het platte thallus bestaat uit brede blaadjes, die elkaar overlappen met langs de rand van onderen zwarte, iets opstaande lobben.

Het korstvormige, lichtgrijze kauwgommos met een gelobde witte rand is te vinden op kalkhoudend gesteente. Het groeit tamelijk veel op oude vrijstaande bomen met een basische schors en op oude muren, soms als enige soort. Ook zie je het nogal eens op knotwilgen, waar de soort soms moeilijk te herkennen is, omdat de plakkaten er dikwijls aan elkaar gegroeid zijn.

Korstmossen gedijen in armoede

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden