Koppigheid dankzij de protestanten

'Een kostbare koppigheid kenmerkt het katholicisme in Nederland''. In een archiefdoos van een in 1999 overleden Poolse journalist doken onlangs 13 vergeelde, aan beide zijden volgepende kaartjes op over de rk kerk in Nederland, anno 1947. Schrijver onbekend, niet de bewuste journalist in elk geval. Nader onderzoek en vergelijking van het handschrift wijzen uit: de auteur is Karol Woityla, toen een jonge priester, nu een oude paus.

Kort na zijn priesterwijding in 1946 wordt de knappe student Karol Wojtyla door zijn bisschop, kardinaal Sapieha, naar Rome gestuurd voor verdere studie. In de vakantie vindt de kardinaal dat 'Lolek' maar eens in Frankrijk en België moet gaan kijken hoe het daar pastoraal toegaat. Als hij tijd over heeft, ook in Nederland. In het Poolse weekblad Tygodnik Powszechny verschijnt in 1949 een artikel over Frankrijk en België van Wojtyla, zijn publicitair debuut onder eigen naam. Over Nederland geen woord.

Meer dan vijftig jaar later, komen de kaartjes uit de oude doos. Wojtyla is toen óók in Nederland geweest en trof er een katholicisme aan dat anders was dan in het 'missieland' Frankrijk, anders ook dan in België, anders dan in Polen. We zijn in de gloriejaren van verzuild Nederland, de roomse zuil op volle kracht. Telkens gebruikt Wojtyla het woord 'koppig'.

,,Cultureel hebben de katholieken in Nederland hun activiteiten breed ontplooid - denk aan de katholieke pers en de katholieke omroep in Hilversum. En ook in de politiek spreken de katholieken een stevig woordje mee, er is zelfs sprake van een katholieke premier'' [i.c. Beel].

De ,,taaie'', ,,kostbare'' koppigheid van de katholieken verklaart Wojtyla uit de ,,eeuwen van vernedering''. Hem wordt verteld dat het aantal spoorlijnen in Brabant zoveel minder is dan boven de rivieren omdat de katholieken altijd ,,een achtergestelde minderheid zijn gebleven''. Maar de koppigheid van de katholieken ,,is een bron van herleving'' gebleken.

In Frankrijk is het geloof van binnenuit aangetast en werd lang de schijn hooggehouden, stelt Wojtyla. In Nederland kwam de aanval van buiten, van de protestanten, niet van het rationalistisch humanisme, de aanval was meer historisch, politiek van aard dan levensbeschouwelijk of moreel.

,,Het Franse verhaal vinden we eerder terug in het Nederlands protestantisme. Dit kent zijn heel eigen pays de mission. In de grote steden hecht een groot percentage van de mensen geen of weinig geloof aan de godsdienstige waarheid. Dat valt eenvoudig te begrijpen in het licht van de uitgangspunten van het protestantse geloof, vooral in zijn moderne vrijzinnige vorm.''

De 'koppigheid' ziet Wojtyla vooral als een vrucht van de katholieke wedijver met de protestanten. De jonge Wojtyla doet hier een opvallende waarneming. In Frankrijk zag hij een spiritueel, ja mystiek reveil tegen het voortschrijdend religieus verval. In Nederland treft hij een aardser katholicisme: kinderrijk, waardenvast gezinsleven, katholieke organisatie. De ,,geweldig nuchtere en praktische protestanten'' krijgen ,,vooral de praktische levenswaarheid van het katholieke geloof ten voorbeeld'' gesteld.

In de katholieke centra treft Wojtyla een nadruk op afzondering en tegenstelling, vereist doordat men tegelijk naast en samen met de protestanten moest leven. ,,Het is niet zozeer een conservatieve traditie maar veeleer een koppige traditie van strijd en een welbewust isolement.''

In Nederland ontmoet Wojtyla een landgenote, die hem toevertrouwt dat ze volkomen op dat Nederlandse katholicisme is afgeknapt, schrijft hij. ,,Ze zijn hier zo hard, zij eisen zoveel strengheid en discipline, ze leggen zoveel nadruk op alle verantwoordelijkheden,'' klaagt ze. Wojtyla vertaalt: ,,Religieuze verlangens stillen of voorzien in emotionele behoeften is hier niet in tel. Het enige dat telt is de beleving van de katholieke eenheid. De vrouw vond het katholicisme in Nederland berekenend, kil, categorisch, domweg onchristelijk.''

Zo negatief denkt de latere paus dan niet over Nederland: ,,En toch, ook dit Nederlandse model is een authentieke vorm van katholiek geloof, voortgekomen uit de wisselwerking met het Nederlandse protestantisme. Ondanks het ongelijke vertrekpunt wist het niet alleen de vergelijking vol te houden, maar komt het ook steeds meer als 'winnaar' uit de strijd.''

In Amsterdam bezocht Wojtyla de bureaus waar wie katholiek wil worden kan komen praten. ,,Die heten otwarte drzwi en in het Nederlands, als ik me goed herinner, Open Door.''

Wojtyla bezocht in Nederland ,,schitterende gotische kathedralen, die meestal in handen zijn van de protestanten. Bij de zorgvuldige leegten en gestrengheid van hun interieurs tonen ze nog sterker hun natuurlijke grootsheid en majesteit.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden