'Koperblazers zijn macho's, strijkers zijn groepsdieren'

Judith van der Wel (1984), psycholoog, religiewetenschapper en schrijfster

"Het Real Madrid onder de orkesten, noemde dj Armin van Buuren het Koninklijk Concertgebouworkest toen hij er op Kroningsdag mee optrad. De vergelijking snijdt hout: het KCO heeft een wereldwijde reputatie en bestaat uit toptalenten die voor veel jonge musici helden zijn. Toen het twee jaar geleden ter ere van zijn 125-jarig bestaan op wereldtournee ging, mocht ik mee om het geheim van de groep musici te onderzoeken. Want hoe is het mogelijk dat 120 bijzondere talenten in staat zijn te functioneren als een organisch geheel?

Aanvankelijk beschouwde ik het orkest als een mierenhoop: strijkers, blazers en slagwerkers krioelden door elkaar. Maar toen ik de aarde voorzichtig afkrabde en langer keek, ontdekte ik patronen: de dirigent is de mierenkoningin, elke instrumentgroep heeft een aanvoerder die een brug slaat tussen orkest en dirigent en de orkestleden zijn onderling sterk afhankelijk van elkaar.

Elke instrumentgroep heeft bovendien een eigen karakter. Een kind dat viool wil leren spelen heeft immers een andere inborst, een andere motoriek en een ander soort concentratievermogen dan een kind dat liever drumt. Fijngebouwde mensen spelen vaak fluit, grote mensen eerder contrabas. Koperblazers zijn macho's, strijkers zijn groepsdieren.

Het Concertgebouworkest speelde als eerste orkest ter wereld op alle continenten. Bijzonder was het bezoek aan Zuid-Afrika. 'Eindelijk kunnen we iets voor die arme bevolking doen', zei een violiste in de bus naar Soweto. Maar toen we onverwacht werden ontvangen door een groep musicerende zwarte kinderen, werd ze stil. Zij speelden op xylofoons en trommels gemaakt van olievaten, zó ongecompliceerd dat hun muziek de orkestleden tot tranen toe roerde. Betoverd door de kinderlijke spontaniteit zei een koperblazer: 'Vroeger kon ik ook zo recht uit mijn hart spelen, maar ik ben het kwijtgeraakt.'

Ik sprak met instrumentensjouwers, bladmuziekverdelers, maar vooral orkestleden. Cellist Daniël Esser vertelde me over de melodieën van Béla Bartók, die zo complex klinken dat mijn hersenen de noten aanvankelijk nauwelijks konden verwerken. Maar hoe meer Daniël uitlegde, hoe meer zich Bartóks muziek voor mij ontvouwde. Tijdens de tournee leerde ik ook de mens Bartók kennen. Hoe de componist was gevlucht uit Hongarije en in New York niet had kunnen aarden.

Toen we met het orkest in New York arriveerden, zag ik helder voor me hoe Bartók daar tussen die wolkenkrabbers moet hebben rondgescharreld, verward en ontheemd.

Hoe langer ik met de orkestleden meereisde, hoe meer ik begreep van het mechanisme achter hun samenwerking. 'Je kunt geen vier kapiteins op een schip hebben', zei een trombonist. Hij vertelde me hoe hij de eerste solotrombonist voortdurend kopieert en ondersteunt, zelfs als hij zich niet helemaal in diens spel kan vinden. Een fagottist vertrouwde me toe dat hij zijn klank altijd afstemt op die van zijn buurman en zelfs bereid is valse noten te spelen, als hij daarmee het geheel zuiver kan maken. Ik constateerde dat de orkestleden alleen kunnen samenwerken als zij bereid zijn hun ego aan de kant te zetten. Dat doen zij vanuit een diepgevoelde liefde voor de muziek.

'Stemmen' is geen pr-boek geworden. Ik schreef ook op dat directie en musici soms met elkaar overhoop liggen, dat musici jaloers kunnen zijn en behoorlijk kinderachtig als de spanning oploopt. En zo ontdekte ik dat het Real Madrid onder de orkesten geen collectief van helden is, maar van gewone mensen. Gewone mensen die tot grote dingen in staat zijn."

Judith van der Wel: Stemmen. Het geheim van het Koninklijk Concertgebouworkest. Querido/ Van Halewyck, 320 blz, euro 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden