Koper, koper en nog eens koper

Al een eeuw lang waren de kopermijnen van Bor van groot belang voor de Servische economie. Nu produceert de mijn alleen maar schulden, met als gevolg massaontslagen en sluiting van verwante bedrijven. De bewoners van Bor zitten met de handen in het haar, kunnen niet zonder hun chemisch vuilnisvat.

Drie schoorstenen bepalen de skyline van de stad Bor in het oosten van Servië. Hun rook hangt als een hardnekkige mist boven het mijnbouwcomplex van de Rudarsko Topionicarski Basen Bor (RTB Bor). Als de wind draait lopen de mensen hier met beschermende kapjes voor hun mond. Het ziekenhuis staat uitgerekend op de plek waar de luchtvervuiling het ergst is.

In het naoorlogse Joegoslavië van de communistische leider Tito groeven de mijnwerkers dag en nacht door. ,,Wat in het algemeen belang is, is in ieders persoonlijke belang, was de houding'', vertelt Dragomir Dragic, die jaren zelf in de mijnen werkte en zich sinds zijn pensionering heeft 'omgeschoold' tot milieuactivist. ,,De mensen telden niet, het milieu telde niet. Daar zijn wij nu het slachtoffer van.''

Onder het regime van Slobodan Milosevic, die in oktober 2000 ten val kwam, bekommerden de autoriteiten zich al evenmin om de gevolgen van de mijnbouwactiviteiten. De oorlogsmachinerie moest draaien en daar waren inkomsten voor nodig. ,,De regering wilde hier zo snel mogelijk iedere gram koper wegslepen'', zegt Aleksandar Ivanovic, bestuurder van de metaalbond van de vakcentrale Nezavisnost.

Al een eeuw lang voorzien de RTB-mijnen Joegoslavië van koper en buitenlandse valuta. In 1903 werden de kopervelden ontdekt, toen er zelfs nog geen dorp Bor bestond. Een jaar later groef het Franse Saint Georges de Paris, dat de concessie voor de mijnbouw had verworven, 5,5 ton kopererts op. In de jaren negentig was de productie opgelopen tot tweehonderdduizend ton per jaar.

Na de Tweede Wereldoorlog nationaliseerde Tito de mijnen en groeide RTB uit tot een conglomeraat van achttien bedrijven waar tienduizenden mensen werken: van een textielfabriek tot een fabriek dat lichtschakelaars produceert. Het bedrijf legde waterleiding en wegen aan, bouwde een opvanghuis voor jongeren, een discotheek en een sportcentrum. En ook voor de stadsverwarming doet de gemeente een beroep op RTB, waarvan de vijftigduizend inwoners die Bor inmiddels telt goeddeels afhankelijk zijn.

,,Alles hier is verbonden met de mijn'', legt Srdjan Marjanovic, vice-voorzitter van Bors gemeenteraad uit. ,,De hele stad leeft onder het dak van de mijn. Dat heeft zijn sporen nagelaten: onder de bevolking en in de politiek.''

Rond 1980 begon RTB Bor te vervallen. ,,De behoeften van de communistische partijstaat moesten steeds terstond worden vervuld'', zegt Marjanovic. ,,Aandacht voor de toekomst van de economie was er niet of nauwelijks. Er werd niet geïnvesteerd in moderne technieken, er werd niets onderhouden en er werd nauwelijks gezocht naar nieuwe kopervoorraden. Mede daarom zijn we nu waar we zijn.''

Door de jacht op het metaal is er veel te snel en economisch onverantwoord afgegraven. Het kopergehalte in het resterende erts is, zeker gezien de ouderwetse produktiemethoden, te laag om rendabel te zijn. ,,De mijn produceert alleen maar schulden'', constateert vakbondsman Ivanovic somber. De Servische regering zit uitermate krap bij kas en legt niets bij: er zitten nog 43 andere in doodsnood verkerende staatsbedrijven op geld te wachten.

Voor de werknemers in de voor de koperproductie essentiële onderdelen van RTB Bor -de mijnen, de smelterij en de raffinaderij- heeft de regering inmiddels een sociaal programma opgesteld. Van de 20000 werknemers kunnen er 15000 voorlopig blijven. De overigen krijgen een 'oprotpremie'; honderd euro per gewerkt jaar.

Die werknemers hebben nog mazzel. Alle bedrijven die niets te maken hebben met de productie van koper worden afgestoten. Het valt te betwijfelen of de markt veel belangstelling heeft voor de ouderwetse, financieel ongezonde overblijfselen van de mijnbouwgigant. De mensen die daar werken komen gewoonweg, zonder regeling, op straat te staan.

De hechte band tussen de gemeente Bor en RTB Bor breekt het stadje nu op. De verarmde gemeente moet zelf opdraaien voor de sociale, culturele en infrastructurele voorzieningen die het bedrijf betaalde. Grote financiële problemen zijn het gevolg, maar dat niet alleen. Om met een afgeslankt RTB Bor verder te kunnen moet er iets veranderen in de hoofden van de bevolking. Decennialang hebben opeenvolgende regeringen hoge salarissen ingezet om de beroerde werkomstandigheden in de mijnen te compenseren. Lokkertjes met maar één motief: mijnbouw, mijnbouw en nog eens mijnbouw. Hele generaties mijnwerkers zitten nu met de handen in het haar. Ze kunnen niets anders.

Premier Djindjic, enkele maanden geleden op bezoek in Bor, stelde de werkloze mijnwerkers voor om hun geld uit het sociale programma te investeren. Toerisme zou het goed doen, hield hij een zaal vol belangstellenden voor, of pinda's kweken. De hilariteit was groot. ,,Zie je mij pinda's kweken?'', dondert Negovan Cucovic op zijn balkon, zes hoog in een vervallen flatgebouw. Vijfentwintig jaar werkte hij in de hitte van de smelterij. Als een van de weinige gelukkigen heeft hij het premiegeld al binnen: samen met zijn vrouw, die op de administratie werkte, een bedrag van 4000 euro.

Een deel van het geld ging al op aan uitgestelde reparaties aan woning en auto. Het restant is te klein om echt iets mee te kunnen doen. ,,Ik ben niet de persoon voor een eigen zaak'', zegt Cucovic. ,,Ik kan werken als een beest, maar banen zijn er niet. Bor is de mijn, niks anders.'' Cucovic is niet de enige die geen trek heeft in het vrije ondernemerschap. Van een regeringsfonds voor de verstrekking van goedkope kredieten heeft nog niemand gebruikgemaakt.

En dus dreigt Bor leeg te lopen. Velen vrezen dat het er net zo leeg zal worden als voor de komst van de mijnen. Met dit verschil dat de regio is opgezadeld met onafzienbare afvalbergen, een zwaarvervuilde bodem, een levenloos riviertje en verpeste lucht. Wat er zoal aan gif in lucht, water en bodem zit is onbekend, maar UNEP, het milieuprogramma van de Verenigde Naties, heeft de streek na oriënterend onderzoek uitgeroepen tot een van de acht milieu-hotspots in voormalig Joegoslavië.

De regio is al sinds jaar en dag een chemisch vuilnisvat. Bang als zij waren voor de gezondheid van hun schapen vroegen boeren uit de omgeving de toenmalige Franse directie reeds enkele jaren na opening van de mijn 'de rook te vangen'. Ook na de oorlog, toen de communisten aan de macht waren, uitten de inwoners van Bor en omgeving geregeld hun ongerustheid.

Het hielp niets. ,,De eersten die zich zorgen maakten werden door de Franse concessiehouder gebrandmerkt als communisten'', zegt Dragomir Dragic. ,,Volgens de communisten waren de verontruste regiobewoners imperialistische elementen die in dienst van duistere buitenlandse krachten de harmonie probeerden te verstoren.''

Nu vormen zwaarvervuilde smeltwaterbassins een voortdurend milieurisico. ,,Als er een dam doorbreekt hebben we een ecologische ramp tot aan de Zwarte Zee'', zegt Dragic. In het riviertje de Borska Reka, dat in de mijn ontspringt, ontbreekt iedere vorm van leven. Op de roestbruine afvalbergen rondom Bor groeit nagenoeg niets. Vissen en padden in nabijstromende riviertjes vertonen chromosoomafwijkingen. Het lokale ziekenhuis behandelt een abnormaal aantal gevallen van onder meer luchtwegaandoeningen en leukemie.

Borivoje Stojadinovic zwaait sinds oktober vorig jaar de scepter over RTB Bor. Hij zegt zich 'volledig bewust' te zijn van de milieuschade die het bedrijf heeft aangericht, noemt het zelfs 'letterlijk het grootste probleem van RTB Bor'. Een van zijn eerste daden was dan ook de opstelling van een investeringsplan om de mijnen, de smelterij en de raffinaderij milieuvriendelijker te laten produceren. Kosten: 110 miljoen dollar. Maar daarmee is er nog geen gram van de reeds aanwezige vervuiling opgeruimd. ,,Voor de volledige oplossing zijn miljarden nodig'', zegt Stojadinovic. ,,Dat hebben wij niet en de staat heeft het ook niet.''

Volgens de algemeen directeur is het dan ook in ieders belang dat RTB zo snel mogelijk weer geld gaat maken. Koper produceren en verder niks. RTB Bor is veel te lang de drager van het leven in Bor geweest, vindt Stojadinovic. ,,Maar daar gaan de gemeente en de staat over,'' zegt hij. ,,Ieder z'n business. Voor ons geldt; zaken, zaken, zaken en winst. We moeten zo snel mogelijk een normaal bedrijf worden.'' Een buitenlandse partner is al gevonden, bezweert Stojadinovic, maar details wil hij niet geven.

Volgens Dragomir Dragic zou het voor het milieu echter beter zijn de mijnen, de smelterij en de raffinaderij vandaag nog te sluiten, maar met die boodschap durft hij bij zijn plaatsgenoten niet aan te komen.

,,Zoals bijna iedereen hier leef ik al bijna zestig jaar op koper, met koper en van koper'', zegt hij. ,,We kunnen niet dezelfde kant op blijven gaan, maar de gewone burger kan dat niet bevatten.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden