Kop verslaat beel beeldende kunst

De gebeeldhouwde kop. Museum Commanderie van Sint-Jan, achter het Waaggebouw aan de Grote Markt te Nijmegen. T/m za 10-17, zo 13-17 t/m 28 aug.

Het kan ook anders, maar een gebeeldhouwd portret begint doorgaans als een blok of een kneedbare massa met een bolle vorm. Het is een gesloten vorm, met een latente plastische energie die door de beeldhouwer geactiveerd wordt. De portrettist staat daarbij voor twee taken die zich niet gemakkelijk laten verenigen. Hij zal de kop plastische kwaliteiten willen geven, die het werk als beeld laten waarderen. Maar hij streeft ook naar een gelijkenis met de te portretteren persoon.

Niet de vorm van elke schedel kan op zich plastische voldoening geven. In Nijmegen zijn de beelden zo opgesteld dat men er niet omheen kan lopen. Inderdaad gaat het dikwijls voornamelijk om de gelaatstrekken. Die kant van de gesloten vorm is verreweg het meest gearticuleerd. Daardoor is aan die voorkant de plastische energie als het ware uit de massa naar buiten getrokken. De blok- of (in feite holle) bolvorm lijkt niet meer massief te zijn.

Massief

Rond 1920 zijn, zoals men in Nijmegen kan zien, wel ietwat massief ogende beelden gemaakt, in een trant die naar het architectonische neigt. Ook nadien is soms de vorm van het beeld als plastisch kunstwerk voorop gesteld. Toch kan de gelijkenis dan, als bij verrassing, onmiskenbaar zijn. Dat is het geval met Charlotte van Pallandts postcubistische bronzen portret van haar collega Fred Carasso.

Sommige kunstenaars weten een kop of een buste een veelzeggende houding te geven. Een mooi voorbeeld is het portret dat Albert Termote in 1929 van zijn zoon heeft gemaakt. Het kopje van een baby of zeer jonge peuter is gewoonlijk nog weinig doortekend. Dan blijft, zoals bij een werkje uit 1993 van Paul de Swaaf, de oorspronkelijke bolvorm meespreken. De beeldhouwster Fioen Blaisse heeft een brons uit 1978 - 'Brita' - zo gekarakteriseerd dat de grote vorm volkomen gehandhaafd is. Een stilistisch uitgangspunt voorkomt dat de kunstenaar zich verliest in details met als resultaat zoiets als een grof geschilde aardappel.

Details kunnen problemen opleveren. In Nijmegen zijn geen bebrilde koppen aanwezig, maar de bronzen kop in een directiekamer krijgt weleens een los brilletje. De Duitse beeldhouwer Bernhard Heiliger nam in een portret van een Münchener museumdirecteur de bril in het geheel van de kop op. Bij fantasiekoppen kan de beeldhouwer zulke problemen vermijden. In Nijmegen staan naast elkaar gnoompjes van John Rüdecker, Bernard Richters en Hildo Krop. Bij de expressieve nietportretkoppen is een 'Geteisterde mens' in brons van Marius van Beek.

Meestal is een tijdsstijl herkenbaar. In Nijmegen staan onder meer enkele voorbeelden van het neo-classicisme en van de moderne open vorm, die de Rotterdamse edelsmid Siem van den Hoonaard voor een smeedijzeren zelfportret in 1937 mogelijk als eerste in Nederland bezigde. Een ajouren 'Hoofd' van Tajiri is een ander voorbeeld.

Aantrekkelijk

Onder de beeldhouwers zijn enkele beroemde vroegere meesters zoals Hendrick de Keyser en Bauscheidt. Toch maakt vooral het portretkarakter van de meeste werken de druk bezochte expositie aantrekkelijk. Men ontmoet er prins Willem I van Oranje op een penning uit zijn tijd, Kenau Hasselaar in een van de miniatuurreliëfjes uit het Rijksmuseum, een jong gestorven Oranjeprinsje, portretten van de surrealist Moesman, de beeldhouwer Couzijn en Bronner door zijn opvolger, Esser, en een jeugdige kop van de kunsthistoricus Hans Jaffé. Een beschilderd zandstenen kopje uit 1939 dat Ghandi voorstelt, kreeg van Mendes da Costa ongetwijfeld onbedoeld een wat louche expressie, in tegenstelling tot zijn fiere 'Joods meisje' van circa 1900. Uit het Zeeuws Museum komt een marmeren imponeerbuste van een ooit belangrijke heer die nu onbekend is.

De ruim geïllusteerde catalogus, met artikelen over de kunsthistorische ontwikkeling, is een waardevol blijvend resultaat van de expositie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden