Koot en Bie ruimen op

De directeuren van het Simplisties Verbond. FOTO © ANP Beeld
De directeuren van het Simplisties Verbond. FOTO © ANP

Het Simplisties Verbond, Jacobse en Van Es, wethouder Hekkink en de burgemeester, Cor van der Laak, de vieze man. 'Doemdenken', krasse knarren', 'regelneef'. Vandaag begint een drieluik over Van Kooten en De Bie. Taalvirtuozen, decennialang een standaard voor satire en humor op tv.

De magazijnmeester van de VPRO belde. Of Kees van Kooten wat banden kon ophalen, wegens ruimtegebrek. En o ja, hij kon beter met een busje komen. Er stonden 14 verhuisdozen, met elk 160 betacam-banden vol opnames, zegt Van Kooten. Het restmateriaal van vele programma's die hij met Wim de Bie maakte. "Niets wisten wij van het bestaan van dit archief."

Op de eerste band die ze uit de stapel trokken, stond een scène waarin Carla van Putten met haar vrijgezelle zoon Frank op het ijs wilde zwieren. Maar er was meer dan die scène. Geluidsman Roel Bazen had opnames nodig van krakend ijs. "Daar staan we in die kostuums te dansen op het ijs", zegt Van Kooten met een mengeling van opwinding en ontroering. "Wij kunnen het ons niet veroorloven om te overlijden voordat we die 2240 banden hebben bekeken."

Journalist Coen Verbraak was erbij toen Van Kooten de dozen ophaalde. Ze zaten midden in de opnames voor zijn drieluik 'Van Kooten en De Bie sloegen weer toe!' dat vanaf morgen op tv komt. Een uitvoerige terugblik op de carrière van twee jongens uit Den Haag, die decennia lang de standaard waren voor humor en satire op tv, en in links-progressieve kringen voor goede smaak stonden.

In hun laatste uitzending in 1998 vertelde Van Kooten dat ze gingen stoppen omdat hij zijn hoofd moest opruimen. Vorig jaar werd het tijd voor de tweede schoonmaakronde." Tijd om herinneringen, typetjes en taalvondsten nog eenmaal de revue te laten passeren. "Dan hoeven mijn kleinkinderen later niet alles op te snorren in een opgeheven bibliotheek."

Het tv-programma zit vol fragmenten uit onder meer 'Hadimassa', 'Het Gat van Nederland' en 'Keek op de Week'. In zijn Citibox-opslagruimte toont De Bie de ontwerpschetsen voor de mattenklopper die in de jaren zeventig het symbool werd van het Simplisties Verbond. Kostuums liggen nog altijd klaar voor gebruik. Jas, boodschappentas, muts, en daar staat de leraar Duits die hele Kronkels van Carmiggelt oplepelde.

Spontaan reconstrueren Van Kooten en De Bie hun oudste gedeelde herinnering, de ontmoeting op de Dalton-school in Den Haag. Bij de kapstokken valt Van Kootens mond opnieuw open van bewondering voor de oudere scholier die theater speelt voor een klasgenoot.

Dat ze met de figuren Jacobse en Van Es in 1979 terugkeerden naar hun Haagse bakermat en verkleed op straat serieus werden genomen als penoze, maakte dat ze die sjoemelaar en domkop als hun liefste typetjes beschouwden. Van Kooten vergelijkt ze met de Heineken-ontvoerders Holleeder en Van Hout, een associatie die al bestond. Nadat de biermagnaat in 1983 was bevrijd uit een loods op een industrieterrein in Amsterdam-West, sprak de politie van een 'Jacobse en Van Es-terrein'.

Van alle Van Kooten en De Bie-figuren hebben deze oplichters de grootste bijdrage geleverd aan de Nederlandse taal, stelde taalkundige Ewoud Sanders vast in zijn boek 'Jemig de Pemig!'. Op de voet gevolgd door de Klisjeemannetjes en de langharige hippie Koos Koets. Van Kooten en De Bie hebben achttien woorden en vierentwintig uitdrukkingen aan het Nederlands toegevoegd of nieuw leven ingeblazen. De namen van elf typetjes zijn soortnamen geworden.

Mozes kriebel. Juinen. Geen gezeik, iedereen rijk. Je hoort het nog wel, maar vooral in de bevolkingsgroep van de krasse knarren, wat ook zo'n zelfbedachte samenstelling is. Zoals Koos Koets symbool stond voor de vijftiger die in de sixties was blijven steken, zo zit er nu een typetje in de oudere liefhebber die hardnekkig in Van Kooten en De Bie-taal blijft praten. En meewarig wordt aangekeken door jongeren. "Onder de dertig kent niemand ons. Dat is goed zo", zegt De Bie berustend.

Het grote vergeten is begonnen. "Dat proces is genadeloos en onvermijdelijk", zegt Sanders. "Woorden die je direct in verband brengt met Van Kooten en De Bie of een bepaalde sketch, verdwijnen per definitie. Om te overleven moeten woorden loszingen van de makers en opgaan in de taal. Ik denk dat over honderd jaar alleen 'doemdenken', 'regelneef' en 'vrije jongens' nog gebruikt worden. Dat is veel. Ook van Hooft, Vondel en Multatuli is maar een handvol woorden bewaard gebleven."

Ze hebben in hun spel altijd geloofd in een minimale vertekening van de vaderlandse werkelijkheid, zegt Van Kooten. Een gevolg is dat de werkelijkheid de satire soms inhaalt. Zoals bij De Tegenpartij, die Jacobse en Van Es in 1981 begonnen voor 'alle Nederlanders die niet meer tegen Nederland kennen'. De populistische slogans en hun alternatieve plattegrond van Nederland, met reservaten voor allochtonen en geen Randstad maar Blankstad, werden door sommige kijkers serieus genomen. Die hadden best willen stemmen op De Tegenpartij.

Tegenwoordig hoor je de ruwe taal van Jacobse en Van Es zelfs in de Tweede Kamer, zegt Verbraak. Dat betekent niet dat de satiricus is uitgesproken, antwoordt De Bie, want dat is hij nooit. 'Wel zou die tegenwoordig een veel scherpere ingang moeten hebben. Daar is denk ik wel het wachten op.'

Dat voelt als kritiek op de komieken van vandaag. Grimeur Arjen van der Grijn spreekt zich scherper uit. 'Draadstaal' noemt hij een hele hoop jatwerk van Van Kooten en De Bie en van 'Jiskefet'. Ook 'Koefnoen' haalt niet het intellectuele niveau van Kees en Wim.

Sanders gaf in zijn boek een aantal verklaringen voor de invloed van Van Kooten en De Bie. Ze hadden jarenlang toegang tot het massamedium televisie. Ze hadden fans op invloedrijke posities in de media, die hun begrippen en ideeën hergebruikten. Ze hadden een feilloos gevoel voor de tijdgeest. "Ze lazen ontzettend veel om precies te weten wat er speelde."

Van Kooten en De Bie voegen daar nog iets aan toe. "De VPRO wilde niet weten wat we gingen doen, want dan ging de lol eraf", zegt Van Kooten.

De Bie: "Het jaarlijkse gesprek met de leiding duurde vijf minuten."

Van Kooten: "De eerste netmanager was nog niet geboren."

De Bie: "Wij gunnen onze opvolgers net zoveel vrijheid."

Van Kooten: "Die krijgen ze niet."

Bij de imitaties van 'Koefnoen' weet je niet zo goed wat de politieke mening is van de makers. De Bie: "Politieke satire is misschien veranderd in columnisme. Op internet wordt volop kritiek geleverd op ontwikkelingen."

De opvallende uitspraken die Sanders bij zijn kinderen hoort, komen vaak van een komiek op YouTube. "Die kreten belanden niet in de bovenstroom van de taal, zoals je 'oudere jongere' wel in Het Journaal hoorde." Het media-aanbod is zoveel groter, zegt hij, dat een satirisch programma niet snel weer zo'n impact zal krijgen.

Sanders had Kees van Kooten nog graag Mark Rutte zien doen. "En Wim de Bie als de belichaming van het radicale midden van het CDA." Maar het is voorbij. De Bie: "Toen we dertigers waren konden we dankzij de grime in de oude gebroeders Temmes veranderen. Nu zijn we zelf de gebroeders Temmes, en kunnen we geen mensen van dertig spelen. Het gaat gewoon niet meer."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden