Boekrecensie

Koningin Victoria wordt niet gespaard in nieuwe biografie

Koningin Victoria.Beeld Wikimedia

Victoria zat 63 jaar op de troon. In haar biografie spaart Julia Baird de vorstin niet.

Een gestoorde man vuurde op 2 maart 1882 een aantal kogels af op de Britse koningin Victoria bij haar aankomst op het station van Windsor. Het doelwit bleef ongedeerd. De 62-jarige was gewend geraakt aan aanslagen. De teller stond inmiddels op zeven pogingen. Alle medeleven van haar onderdanen liet Victoria zich graag welgevallen. “Het is het waard om beschoten te worden”, schreef ze na de gebeurtenis, “dan kun je zien hoe geliefd je bent.”

Het is een reactie die past in het plaatje dat de Australische journaliste Julia Baird oproept van misschien wel dé monarch van de negentiende eeuw in ‘Victoria, koningin’. De slechts 1,49 meter grote Victoria (1819-1901) was eigenzinnig en koppig. Haar rollen als vorstin, echtgenote en moeder vervulde ze vol overgave, maar niet altijd met veel gevoel voor haar omgeving.

In haar bemoeienis met de politiek ging ze geregeld het constitutionele boekje te buiten. Met premier Lord Melbourne, met wie ze het goed kon vinden, bouwde ze een bijna intieme relatie op. Met William Gladstone, een premier die ze verafschuwde, kwam het daarentegen eigenlijk nooit tot een werkbare verhouding. Ze noemde hem ‘een gek’, ‘een onheilstichter en stokebrand’ en ‘een ramp’. Alleen al Gladstones toon beviel Victoria niet: “Hij spreekt mij altijd toe alsof ik een openbare vergadering ben.” De koningin wilde dat het op haar manier ging, ook trouwens in de omgang met haar kinderen.

Reëel beeld

Een vrouw die drieënzestig jaar, zeven maanden en twee dagen op de troon zat, naar wie zelfs een tijdperk werd genoemd, is als vanzelf omgeven door talrijke mythes. Baird prikt er in haar boek de nodige door. Victoria droeg zelf aan het vertekende beeld van haar leven en werk bij door in de 37 jaren waarin ze nog regeerde na de dood van haar man Albert uitsluitend in zwarte rouwdracht te verschijnen. Daardoor kreeg ze het imago van een treurende, afwezige weduwe.

Wat niet hielp bij het scheppen van een reëel beeld was het boetseerwerk van dochter Beatrice en anderen na Victoria’s dood. De driftig schrijvende en corresponderende koningin liet zo’n zestig miljoen woorden na. Postuum werd daar flink in geschrapt en werden hele passages herschreven. Een bravere en meer bezonnen monarch dan de echte moest een plekje in de geschiedenisboeken krijgen.

Hopeloos verliefd

Hardnekkig seksisme speelde ook een rol. Toen Victoria na de dood van haar vader als achttienjarige op de troon kwam, gaven de machtige mannen meteen al blijk van een traditioneel vrouwbeeld. Uit hun reacties op haar eerste openbare optreden sprak verbazing en vertedering. “Onze lieve kleine koningin is in alle opzichten volmaakt”, noteerde een vooraanstaand politicus in zijn dagboek. Aan dat plaatje hielden ze graag vast.

Aanvankelijk was ze een besluitvaardige en doortastende koningin. Op een huwelijk zat ze niet te wachten. Weg van het ouderlijk huis genoot ze van haar vrijheid. Een echtgenoot kon weleens de touwtjes in handen nemen.

Uiteindelijk liet ze het toch gebeuren. Ze werd hopeloos verliefd op haar neef Albert. De twee trouwden en vormden een gelukkig en geëngageerd koninklijk team. De intelligente, werklustige prins nam daarbij langzaam maar zeker de rol van zijn vrouw over. Victoria had het druk met haar zwangerschappen en daaruit voortkomende nazaten. Ze noemde haar echtgenoot ‘uitermate geschikt’ voor het werk waar ze zelf steeds meer een hekel aan kreeg. “Wij vrouwen zijn niet gemaakt om te regeren, en willen we goede vrouwen zijn, dan moeten we een afkeer hebben van deze mannelijke bezigheden”, schreef ze aan haar oom en leidsman, de Belgische koning Leopold I.

Na Alberts overlijden vroegen sommigen zich zelfs af of ze nog wel kon regeren. Victoria toonde met haar loyaliteit, vaderlandsliefde en plichtsbesef dat die twijfels onterecht waren. In tijden van crisis speelden echter ook haar zwakke punten op, meent Baird: koppigheid, zwart-witdenken, onvermogen om zaken vanuit andermans standpunt te bekijken en de neiging om conflicten te versimpelen tot heroïsche conflicten tussen goed en kwaad.

Onsterfelijk

Baird spaart haar onderwerp nergens in ‘Victoria, koningin’, maar een biografie vol debunking is het evenmin geworden. Ze schetst een genuanceerd portret, dat bovendien leest als een trein. De ondertitel ‘Een intieme biografie van de vrouw die een wereldrijk regeerde’ suggereert onterecht een boulevardpersachtige insteek. Zo’n boek schreef de Australische niet. Ze neemt de lezer wel erg vaak mee naar de binnenkamers van de paleizen (waar Victoria onder meer amoureuze betrekkingen onderhield met twee van haar bedienden). De alledaagse werkelijkheid van de Britten en anderen in het Empire op het toppunt van zijn macht komen er bekaaider vanaf.

Baird weet echter aannemelijk te maken dat Victoria daar behoorlijk voor afgeschermd werd én zichzelf daar ook voor afschermde. Tijdens bezoeken aan het platteland ging ze geregeld bij ‘gewone’ mensen langs. Soms trok ze zich het trieste lot van individuen ook aan. Maar met de grote hervormingsbewegingen had ze nooit veel op. Ze doneerde tijdens haar leven meer geld aan het tegengaan van dierenleed dan aan armoedebestrijding. De oudere Victoria werd alleen maar conservatiever. De droeve woon- en werkomstandigheden van miljoenen onderdanen verbeterde de koningin niet. Protesten daartegen zag ze al snel als een bedreiging.

Bij haar zestigjarig regeringsjubileum vroeg een enkeling zich af of deze koningin misschien onsterfelijk was. Veel mensen hadden nooit een andere soeverein gekend dan Victoria. De gemiddelde leeftijdsverwachting in het Verenigd Koninkrijk van die dagen was 46 jaar. De diamanten vorstin was 78. Na het feest zou ze zelfs nog drie jaar doorregeren, totdat ze zo’n beetje bij het aanbreken van de nieuwe eeuw voorgoed haar ogen sloot.

Tekst loopt door onder afbeelding

VictoriaBeeld RV

Julia Baird
Victoria, koningin
Een intieme biografie van de vrouw die een wereldrijk regeerde (Victoria the Queen) Vert. Chiel van Soelen en Pieter van der Veen. Nieuw Amsterdam;
800 blz. € 39,99

Grootmoeder van Europa

De nazaten van Victoria, negen kinderen en 42 kleinkinderen, belandden op vele tronen. Het leverde de Britse koningin de bijnaam ‘de grootmoeder van Europa’ op. In de vorstenhuizen was bijna iedereen wel met haar verwant. Een kleine greep:

* George V, koning van Engeland (1865-1936): kleinzoon
* Wilhelm II, keizer van Duitsland (1859-1941): kleinzoon
* Alexandra, tsarine van Rusland (1872-1918): kleindochter
* Maud, koningin van Noorwegen (1869-1938): kleindochter
* Victoria Eugénie, koningin van Spanje (1887-1969): kleindochter
* Emma, koningin der Nederlanden (1858-1934): zus van Helena, de vrouw van Victoria's zoon Leopold  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden