Koningin van het poppenspel Trudy Kuyper (1956-2017) vermeed de spotlights

Trudy Kuyper was dol op haar jonge publiek (foto links). De rechter pop is is Dibbes, naamgever van Trudy's poppentheater (foto rechts). Beeld rv
Trudy Kuyper was dol op haar jonge publiek (foto links). De rechter pop is is Dibbes, naamgever van Trudy's poppentheater (foto rechts).Beeld rv

Haar techniek met handpoppen was fenomenaal, het leek soms alsof er meerdere personen in de kast zaten. Ze won er vele prijzen mee.

Het begon allemaal met een briefje waarmee haar vader op een goede avond thuiskwam, waarop stond 'assistent gevraagd'. Dat briefje was geschreven door poppenspeler Jacques Vernout die in de Haarlemse binnenstad het poppentheater La Condola had. Ze was de enige sollicitant en werd dus aangenomen.

Trudy Kuyper zat toen nog op de pedagogische academie in Beverwijk. Dat zij het onderwijs in wilde, was niet zo vreemd, want zowel haar vader als haar moeder stond voor de klas. Op de pabo moest zij eens met klasgenoten voor een project een poppenvoorstelling maken. Waar de anderen dat wel 'geinig' vonden, was Trudy verkocht. Ze was er meteen goed in. Wat ook meespeelde, was haar bewondering die ze toen al koesterde voor bekende poppenspelers als Jan Nelissen, Rien Baartmans (Rikkie en Slingertje) en Camilla Koevoets (poppentheater Toermalijn).

Een logischer leerweg was misschien de toneelschool of de kleinkunstacademie geweest, maar daarvan, zo bekende ze later, had ze toen nog nooit gehoord. Ze groeide samen met twee broers op in kleine dorpen in Noord-Holland. "We hadden een zorgeloze jeugd, maar woonden ver van de grote stad. De podiumkunsten moesten we allemaal zelf ontdekken", zegt haar broer, Hans Kuyper.

Volgens hem hield zij als kind van haar kleine wereld. Hij herinnert zich de dagen dat zij met hem op de zolder van het ouderlijk huis met poppetjes speelde. "We bouwden dorpen en dierentuinen. We waren cowboys en indianen, waarbij ik als jongetje van negen de baas van de cowboys was en zij in haar eentje de hele onderdrukte autochtone volksmassa."

Achteraf was Trudy niet ontevreden over de afwijkende start van haar loopbaan. Ze leerde bij Vernout het nodige van het vak. In het begin speelde zij een fee die langdurig in de put zat en twee poppen die alleen maar uit het raam keken. Het waren feitelijk rollen waarvoor Vernout geen handen vrij had.

Passie

Na anderhalf jaar had zij genoeg van die bijrollen. Ze wist definitief dat poppenspelen haar grote passie was. Ze genoot van die zaal vol met gebiologeerd kijkende kinderen. Vooral wilde Trudy veel liever haar eigen verhalen vertellen. "Ik denk dat ze stiekem zelf vond dat zij er beter in was", zegt Hans Kuyper. Zij nam ontslag en in de garage van haar ouders richtte zij in 1976 Poppentheater Dibbes op.

Haar oudste broer, Sjoerd Kuyper (net als broer Hans kinderboekenschrijver), hielp haar bij de verhaallijnen. Soms zat ze halverwege een verhaal een beetje vast en dan gingen ze samen een paar avonden brainstormen. Voor de muziek zorgde aanvankelijk jongste broer Hans. Met een viersporen-cassettedeck nam hij met verschillende instrumenten een soundtrack op die tijdens de voorstelling werd afgespeeld.

Trudy Kuyper koos van het begin af aan voor een gesloten kast. In de jaren zeventig waren juist de experimentele vormen van poppenspel sterk in opkomst. Spelers waren dan bijvoorbeeld zichtbaar - vaak in het zwart gekleed - en manipuleerden hun poppen op tafels. Anderen speelden met levensgrote poppen. "Trudy verwelkomde de kleuters, vroeg of iedereen had geplast en dan verdween zij in de kast", zegt Hans. "Zij had nooit als actrice willen werken. Zij vermeed de spotlights."

Tekst loopt door onder afbeelding 

null Beeld rv
Beeld rv

Zij ging voor haar jonge publiek niet door de knieën, maar nam ze uiterst serieus. "Er is geen onderwerp dat kleuters niet aankunnen", zei zij in 1998 in Trouw. "Ook verhalen over de dood, verdriet, scheiding, liefde en vriendschap spreken hen aan. Het gaat om de manier waarop je het vertelt. En het moet goed aflopen. Je moet kinderen altijd hoop geven. Het is belangrijk om te laten zien dat je problemen kunt oplossen en dat je zelf verantwoordelijkheid kunt nemen."

Naast het spelen in haar vaste theater, reisde Kuyper met een bestelbus in haar eentje het hele land af. Haar poppen ontwierp ze zelf en ze maakte deze vaak in samenwerking met anderen. Ook de decors waren van haar hand, hoewel de precieze constructie door een timmerman werd bedacht.

Eenzaam

Het werk van een handpoppenspeler is een eenzaam bestaan, maar dat vond de eigenzinnige Kuyper juist wel de prettige kant van het vak. Bovendien genoot ze van de reacties van de kleuters in de zaal die konden schaterlachen en dan even later weer dikke tranen konden huilen.

Kuyper werd na enkele jaren, toen ze haar eigen stijl en toon had gevonden, in het land van de handpoppenspelers een begrip. Ze won, als een van de weinigen, alle prijzen die er te winnen waren. In 1992 bekroonde het Amsterdamse Fonds voor de Kunst haar voorstelling 'Jutte' met de Jan Nelissenprijs. Zes jaar later ontving ze van de Nederlandse Vereniging voor het Poppenspel de Wim Meilinkprijs voor haar hele oeuvre. Uiteindelijk noemde poppenspelersbond NVP-Unima haar de 'koningin van het handpoppenspel'.

"Ik denk dat er niemand is die dat wil tegenspreken", zegt Elianne Attinger, theaterprogrammeur en voormalig onderzoeker bij het Theaterinstituut. "Haar spel was zo verfijnd, subtiel en tegelijkertijd zo snel. Als je niet beter wist dacht je dat er minstens drie mensen in de kast zaten. Je geloofde bij haar werkelijk dat de pop gevoelens kende van droefheid of vrolijkheid. De stukken hadden altijd een goed ritme, het had muzikaliteit."

Tekst loopt door onder afbeelding 

null Beeld Jeanette Vos001
Beeld Jeanette Vos001

De optredens waren volgens Attinger juweeltjes. "Het had helemaal niets meer met Jan Klaassen of zo te maken. De kast die zij ontwierp was als het ware een mini-schouwburg, met kleine spotjes die delen van het 'podium' op verschillende momenten uitlichtten. Ik weet niet hoe ze het allemaal klaarspeelde. Want ze sprak de teksten, had haar handen in de poppen en met haar ellenboog bediende ze het licht."

Kuyper hoorde volgens Attinger niet tot de grote vernieuwers van het theater, maar binnen de wereld van de handpoppenspelers was zij verantwoordelijk voor een aanzienlijke verhoging van de kwaliteit. "Ik ben ervan overtuigd dat zij veel kinderen heeft laten kennismaken met de magie van het theater en hen heeft laten ervaren dat dit heel anders is dan het kijken naar tv of film."

Aan het in stand houden van de magie voor kinderen hechtte Trudy Kuyper veel waarde. Zo zond zij in 2005 een stuk naar de opinieredactie van de Volkskrant waarin zij zich boos maakte op de makers van het 'Sinterklaasjournaal'. Zij verweet hen dat zij van Sinterklaas een soapfiguur maakten die allerlei spannende dingen meemaakte. Leuk voor de oudere kinderen, maar voor de jongeren doodeng. Op televisie ging ze vol vuur in debat met Paul de Leeuw.

Versleten

In 2011 speelde Kuyper in het Amstelveens Poppentheater haar laatste voorstelling. Natuurlijk, ze had in die 35 jaar alle zalen van Nederland van binnen gezien en ze had genoeg van vaak mopperende technici in theaters. Maar vooral had het werk in een poppenkast een te zware wissel op haar lichaam getrokken. Het is loodzwaar om langere tijd de armen omhoog te houden en naar boven te kijken. Ze was al eens geopereerd aan haar nekwervels die door die houding waren versleten.

Zij besloot om haar aanvankelijke plan om les te geven, alsnog uit te voeren. De pabo had zij destijds niet afgemaakt en daarom volgde zij naast de voorstellingen twee jaar les als zij-instromer. Uiteindelijk ging ze als juf, zoals Kuyper dat noemde, aan de slag op de school in Akersloot waarop haar moeder ook ooit voor de klas had gestaan.

Dat mocht slechts een paar jaar duren. Trudy Kuyper werd ernstig ziek en half januari dit jaar hoorde zij zelfs dat haar geluk, zoals ze dat zag, was opgebruikt. Ze zou niet meer beter worden. Zij overleed op 61-jarige leeftijd.

Gertrude Marike Kuyper werd geboren op 24 maart 1956 in Berkhout en ze overleed op 12 mei 2017 in Akersloot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden