Koningin Beatrix laat in tafelrede excuses over late erkenning onafhankelijkheid achterwege

Van onze verslaggevers JAKARTA - Koningin Beatrix is de eerste dag van het staatsbezoek aan Indonesië op kousevoeten begonnen. Met omzichtige diplomatieke teksten en veel complimenten in haar tafelrede in het paleis van de Indonesische president Suharto, was alles erop gericht de goede relaties tussen beide landen te verstevigen.

De mensenrechten in Indonesië werden slechts zijdelings aangestipt. Een Nederlands excuus voor de late erkenning van het Indonesisch streven naar zelfstandigheid, bleef achterwege. Over een dergelijk excuus is in Nederland veel gesproken, maar in Indonesië vrijwel niet.

Minister van buitenlandse zaken Hans van Mierlo zei dat het er bij dit staatsbezoek vooral om ging de wederzijdse betrekkingen tussen Indonesië en Nederland te verbeteren. “Tot wederzijds profijt. Zodat het Nederlandse bedrijfsleven weer een gelijkwaardige positie krijgt aan die van andere landen op de Indonesische markt.”

Na het verbreken van de ontwikkelingsrelatie met Indonesië in 1992 - na kritiek van Nederland op de mensenrechten daar - is het Nederlandse bedrijfsleven “op achterstand gekomen”. Van Mierlo sprak van “een succes, de lucht is geklaard”.

Politiek Den Haag toonde zich overigens zeer ingenomen met de voorzichtige toonzetting en sprak van een 'evenwichtige toespraak'. De koningin heeft volgens de voorzitters van de vier grote fracties de juiste toon getroffen. GroenLinks is teleurgesteld over het ontbreken van excuses aan Indonesië over de koloniale oorlog.

In Molukse kringen werd terughoudend gereageerd op de tafelrede. Frans Tutuhatunewa, leider van de Molukse republiek in ballingschap (RMS): “Dat ze met geen woord over de Molukse zaak heeft gerept, stelt mij niet teleur, nee. Ik had het niet verwacht, er ook niet om gevraagd. Het is tenslotte ónze zaak.”

Op de eerste dag van het staatsbezoek waaraan ook prins Claus en kroonprins Willem-Alexander deelnemen, heeft koningin Beatrix kransen gelegd op de Nederlandse begraafplaats Menteng Pulo en de Indonesische begraafplaats Kali Bata. Beide zijn ere-begraafplaatsen voor gevallenen in de strijd tussen Nederland en Indonesië van 1945 tot 1949.

De koningin sprak 's avonds na het diner zeer omzichtig over gevoelige kwesties, de uitroeping van onafhankelijkheid in 1945 en de mensenrechten. Volgens Beatrix kwam de uitroeping van de Republiek Indonesië op 17 augustus 1945 als “een volslagen verrassing, omdat in ons land de overtuiging heerste dat het Nederlands koloniaal bestuur goed was voor beide partijen.”

“Die opvatting leefde zo sterk, dat er weinig aandacht bestond voor de kracht van het verlangen naar onafhankelijkheid dat vóór de oorlog sterk opkwam bij de Indonesische bevolking. Slechts enkelen onderkenden de betekenis daarvan en spraken zich daarover uit.”

Beatrix erkende dat Nederland aanvankelijk niet bereid was het Indonesische streven naar volledige en onmiddellijke onafhankelijkheid te accepteren. “De scheiding tussen onze landen is daardoor een langdurig proces geworden, dat veel pijn en bittere strijd heeft gekost. Wanneer wij terugblikken op deze tijd, die nu bijna vijftig jaar achter ons ligt, stemt het ons bijzonder droevig dat zovelen in deze strijd zijn omgekomen of er een leven lang de littekens van hebben moeten dragen.” Het leedwezen dat Beatrix uitspreekt is op deze wijze zorgvuldig verdeeld over Indonesië en Nederland.

Maar toen de koningin over 17 augustus 1945 sprak, werd zij gehouden aan de formulering “de dag waarop uw land vijftig jaar geleden zijn onafhankelijkheid uitriep.” Daarmee is er geen sprake van erkenning door Nederland dat de onafhankelijke republiek Indonesië op die dag begon. Dat is de reden waarom Beatrix niet al op 17 augustus naar Jakarta is gereisd. De oud-strijders in Nederland, die nog vier jaar tegen onafhankelijkheid vochten, zouden daarmee voor het hoofd gestoten worden.

Voor de kern van haar betoog greep Beatrix eigenlijk terug op een citaat van haar moeder Juliana, bij de scheiding van beide landen in 1949. “Het is een voorrecht deze daad van overdracht der soevereiniteit te verrichten tegenover de geschiedenis of beter gezegd: voor het aangezicht Gods. Die weet waarom dit samengaan in vrijheid niet eerder en ook niet later werd bereikt, en die het falen kent der generaties, maar die ook ziet of wij kunnen dienen in het plan voor de gang der mensheid.”

President Suharto was ook overwegend vriendelijk. Hij zei dat “ondanks meningsverschillen”, “de krachten die ons binden sterker zijn dan die ons scheiden”. Hij memoreerde dat Nederland trots was op Willem van Oranje als strijder voor onafhankelijkheid, maar dat Indonesië net zo goed vrijheidsstrijders heeft gekend die hun leven hebben gegeven om de onafhankelijkheid te herwinnen en te verdedigen. Hij noemde ondermeer: de legerleider die destijds tegen de Nederlanders vocht, Sudirman.”

Over de mensenrechten die in Indonesië nogal eens geschonden worden, zei Beatrix: “We moeten respect hebben voor de verschillen in tradities en gewoonten. Dit betekent echter niet dat wij geen gesprek kunnen aangaan over de fundamentele rechten en waarden die de leden van de wereldgemeenschap hebben vastgelegd.

- Vervolg op pagina 4 - Verder op pagina 4: Rede en reacties; economische missie - Pagina 9: commentaar

'Mensenrechten vanzelfsprekend element tussen de twee landen' VERVOLG VAN PAGINA 1

Over de mensenrechten zei de koningin dat deze in toenemende mate de dialoog vormen tussen landen en dus ook tussen Indonesië en Nederland een vanzelfsprekend element zijn.

President Suharto benadrukte in zijn speech in dat verband het respect dat landen moeten hebben voor elkaars soevereiniteit en dat ze zich niet moeten mengen in elkaars binnenlandse zaken.

Minister van buitenlandse zaken Van Mierlo heeft met zijn Indonesische collega Alatas ook over mensenrechten gesproken, over persvrijheid, de vakbonden en Oost-Timor. Van Mierlo toonde zich voorzichtig optimistisch over dat gesprek. “Alatas heeft de hoop dat er verbetering zal optreden op niet eens zo lange termijn.”

Van Mierlo heeft van de Indonesische autoriteiten te horen gekregen, dat er geen sprake is van dreigende executies van gevangenen, zoals eind vorige week werd bericht. “Dat is niet overwogen en de Indonesische regering betreurt het dat die berichten in de wereld zijn gekomen. De minister van justitie meent dat hij verkeerd is geciteerd”, aldus Van Mierlo.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden