Column

Koning Trump speelt hoog spel

null Beeld EPA
Beeld EPA

"We hebben geen koning maar een president", zeggen Amerikanen als ze hun trots willen uitdrukken op hun democratie.

Maar de afgelopen week was het verschil moeilijk te zien. Donderdag verleende Donald Trump gratie aan een conservatieve publicist en documentairemaker. Zaterdag lekte een brief uit waarin zijn advocaten stellen dat elke uitoefening van zijn bevoegdheden per definitie dik in orde is.

Die brief lijkt op het eerste gezicht de belangrijkste van die twee gebeurtenissen. Hij dateert uit januari, maar het uitlekken ervan markeert dat nu het eindspel begonnen is in de schaakpartij tussen Donald Trump en het Amerikaanse politiek-juridische systeem.

Afzetten

Hij werd verstuurd door de advocaten van de president aan speciaal aanklager Robert Mueller. Die onderzoekt of Trump of medewerkers van zijn campagne-organisatie op de hoogte waren van de hulp die ze kregen uit Rusland tijdens de verkiezingscampagne in 2016. En of Trump heeft geprobeerd het onderzoek daarnaar te dwarsbomen. Vooral vanwege die laatste verdenking wil Mueller de president persoonlijk verhoren. Want 'belemmering van de rechtsgang' is alleen strafbaar als iemand dat niet per ongeluk doet, maar met de duidelijke bedoeling zichzelf of anderen te beschermen.

Niet dat Mueller de president voor de strafrechter zal willen brengen. Daar komt het koninklijke karakter van het presidentschap om de hoek kijken. In Nederland staat in de Grondwet: "De Koning is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk". Onwettig gedrag van ons staatshoofd zal leiden tot een politieke crisis, maar niet tot strafvervolging. In de Amerikaanse Grondwet staat dat niet met zoveel woorden, maar het ministerie van justitie heeft als officieel standpunt dat vervolging van een zittende president niet mogelijk is. Hij of zij is immers belast met de leiding over de uitvoerende macht, en daar horen de federale aanklagers bij.

Maar Mueller kan wel formeel concluderen dat de president het delict 'belemmering van de rechtsgang' heeft gepleegd. Dat zou dan neerkomen op een advies aan het Congres hem af te zetten, net zoals zou zijn gebeurd, om diezelfde reden, met Richard Nixon, als hij niet was afgetreden.

Hoogste wetshandhaver

In hun brief betogen de advocaten van Trump echter dat de hoge positie van de president niet alleen onmogelijk maakt dat hij berecht wordt, maar zelfs dat hij het delict begaat: "Wij blijven bij het standpunt dat de daden van de president, dankzij zijn positie als de hoogste wetshandhaver, constitutioneel noch wettelijk belemmering van de rechtsgang zijn, omdat dit zou neerkomen op belemmering van zichzelf, en dat hij als hij dat wilde, het onderzoek zou kunnen beëindigen, of zelfs zijn bevoegdheid gebruiken om gratie te verlenen."

Bij die passage spitsten historici, juristen en politieke journalisten onmiddellijk de oren. Het klonk verdacht veel als Nixons verdediging, in een interview na zijn aftreden: "Als de president het doet, is het niet illegaal."

Helemaal spannend is de context waarin de advocaten dat betogen: gratieverlening. Volgens de Grondwet mag de president wie hij maar wil vrijwaren van strafvervolging of de straf kwijtschelden – als gaat om federale misdrijven en door federale rechters opgelegde straffen. Trump zou dat kunnen gebruiken om ex-medewerkers een hart onder de riem te steken: als de onderzoekers hen op onwettig gedrag betrapt hebben en dus met gevangenisstraf kunnen bedreigen als ze niet meewerken aan het onderzoek, kunnen ze rustig blijven zwijgen. En als ze liegen tegen de FBI, wat strafbaar is, kan de president hen redden.

Dat mag Trump in principe allemaal doen. Maar mag hij het ook doen met een corrupt doel, namelijk zichzelf beschermen? Zijn de gratieverleningen zelfs dan geldig? En begaat de president daarmee dan toch niet een ambtsmisdrijf? Niemand die het zeker weet.

Gratie

Nog spannender, juridisch en politiek, is de mogelijkheid dat Trump zichzelf gratie verleent. Dat heeft nog nooit een president gedaan. Kan het wel? De brief van de advocaten zou je zo kunnen lezen. En Trumps advocaat Rudy Giuliani, die er overigens nog niet bij was toen de brief aan Mueller werd opgesteld, denkt dat het kan. Al zegt hij erbij dat Trump het niet van plan is. "Dat zou ondenkbaar zijn, en het zou onmiddellijk tot een afzettingsprocedure leiden", zei hij zondag in het politieke praatprogramma Meet the Press.

Maar dat stelt niet iedereen gerust. De voormalige minister van justitie van de staat New York, Preet Bharara, merkte in het programma 'State of the Union' van CNN op: "Rudy komt telkens met dingen die later niet blijken te kloppen." Maar hij is het met Giuliani eens dat gratie van Trump voor Trump neerkomt op 'zelfafzetting' door de president: "Misschien dat een of andere hoogleraar rechten in een of ander vakblad met een theorietje kan komen dat de president zichzelf gratie kan geven, maar dat is niet wat de opstellers van de Grondwet voor ogen kunnen hebben gehad. En het is niet iets wat het Amerikaanse volk volgens mij zal kunnen accepteren."

Zwijggeld

Theorie of niet, toevallig deze week maakte Trump weer eens van zijn gratie-bevoegdheid gebruik, op een manier die politiek stof liet opwaaien. Hij schold Dinesh D'Souza, een conservatieve documentairemaker, zijn straf kwijt.

Waarom deed hij dat? Een reden kan zijn, dat D'Souza een representant is van een gedachtengoed dat Trump zelf tegen wil en dank heeft moeten afzweren: dat Barack Obama nooit president van Amerika had mogen zijn. Van Trump zul je niets meer horen over het zogenaamd vervalste geboortebewijs van Obama, maar D'Souza vindt gewoon nog steeds, zoals hij in 2012 in een documentaire betoogde, dat de president een geheime agenda had: uit wraak tegen wat zijn vaderland Kenia was aangedaan, wilde hij de VS zo veel mogelijk verzwakken.

Maar het is ook mogelijk dat het misdrijf waarvoor D'Souza veroordeeld werd de doorslag gaf: overtreding van de wetten op de financiering van politieke campagnes. Hij had willens en wetens een kandidaat meer geld gegeven dan toegestaan. Het is het vergrijp dat waarschijnlijk ook Trumps voormalige advocaat en duvelstoejager Michael Cohen kan worden nagedragen. Het zwijggeld dat hij aan pornoster Stormy Daniels betaalde, kan gezien kan worden als een overmatige bijdrage, of een niet opgegeven lening, aan de campagne van Donald Trump.

De gratie voor D'Souza is daarmee een politieke drieslag: een signaal aan Trumps aanhang, die nooit vrede heeft gehad met een zwarte president; een signaal aan zijn eigen mensen, dat hij hen uit de klauwen van de FBI kan redden; en een signaal aan Robert Mueller, dat hij om zijn huid te verdedigen geen middel onbenut zal laten.

Lees ook: China buigt niet voor de eisen van de Verenigde Staten

Een handelsoorlog kunnen de Verenigde Staten niet verliezen, volgens Donald Trump. Maar zijn minister kwam zonder buit uit China terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden