Review

Koning Clovis blijkt seriemoordenaar

Gregorius van Tours: Historiën. Vert. F. J. A. M. Meijer, inl. M. A. Wes, Ambo, Baarn; 671 blz. ¿ 99.

Zo begint een van de opvallendste werken van de vroege middeleeuwen: de 'Historiën' van Gregorius, bisschop van Tours (538-594). Gregorius leefde halverwege de ineenstorting van het Romeinse gezag in West-Europa (vijfde eeuw) en de vestiging van de macht van Karel de Grote (achtste), in een uitermate turbulente overgangstijd.

Gallië, het latere Frankrijk, was na de verovering door Julius Caesar gaandeweg een smeltkroes van culturen geworden. In het land vestigden zich Romeinen, Germanen en Goten; christenen kwamen naast aanhangers van de oude godendienst te wonen, joden naast beoefenaars van natuurgodsdiensten. Het voornaamste bindmiddel in deze smeltkroes was eerst eeuwenlang gevormd door de Romeinse overheid, en later, na de kerstening van grote delen van Gallië, door de christelijke kerk.

Toen het Romeinse gezag ineen stortte, moest de kerk zien te overleven in een periode van soms totale anarchie. Met name die periode beschrijft Gregorius, uiteraard vanuit de christelijke optiek.

Zijn tijdrekening heeft drie ijkpunten. Ten eerste het 'lijden' of de 'verrijzenis' van Christus (Gregorius vermijdt hier van 'dood' te spreken), ten tweede de dood van Martinus ofwel Sint Maarten (397), en tenslotte de dood van Clovis, de eerste grote koning der Franken (511). Christus is voor Gregorius de enige zingever aan een verder leeg bestaan, en de Historiën beginnen dan ook met een uitvoerige geloofsbelijdenis. Een diepe verering koestert hij verder voor Sint Maarten: een groot heilige, een groot prediker van Gods woord, en vooral de grootste van alle bisschoppen van Tours.

De kroniek die zich binnen dit raamwerk ontspint, is er een van verval. Mundus senescit, de wereld is oud, en bovendien boos; de dag des oordeels nadert snel. Intussen woedt op de wereld een bittere strijd tussen de 'rechtvaardigen', de rechtgelovige christenen dus, en de boosdoeners, dat wil zeggen alle anderen. Het is de strijd tussen die twee groepen, die Gregorius wil beschrijven.

Zijn relaas is behalve verrassend soms ook onthutsend. Weinig bisschoppen zullen zo unverfroren zoveel wreedheden hebben opgetekend als Gregorius. Die wreedheden gelden niet alleen de vijand: ook vaders en zonen, broers, heren en dienaars staan elkaar voortdurend naar het leven. Zelfs koning Clovis blijkt vooral een paranoïde, rücksichtslose seriemoordenaar. Van Erasmiaanse verdraagzaamheid is hier geen spoor te bekennen.

Waar oorlog, ziekte en honger het leven bepalen, is altijd ruim plaats voor het bovennatuurlijke; en Gregorius' tijd vormt daarop geen uitzondering. De wil van God wordt kenbaar door visioenen en wonderen, en bedient zich veelvuldig van bloedregens, maansverduisteringen, vraatzuchtige wolven en allerlei andere onbegrijpelijke of onheilspellende zaken. Natuurlijk is er behalve geloof ook bijgeloof; en dus fulmineert Gregorius tegen wonderdoeners met hun toverdranken en molletanden, muizebotjes en berevet. Maar zijn eigen belevingswereld blijkt soms niet zeer verschillend. Zo vertelt hij met instemming - 'deze zaak is voor mij boven elke twijfel verheven' - over een moeder die uit de mantel van een koning een paar draden wist te trekken, en daar een geneeskrachtige drank van trok voor haar zieke zoon, die terstond genas.

De Historiën zijn van onschatbare waarde als bron voor de kennis van de vroege Frankische cultuur. Maar het werk is ook anderszins interessant. Het maakt bijvoorbeeld invoelbaar waarom de Romeinse intelligentsia, die zich had losgemaakt van de oude godendienst, zo lang zo afwijzend tegenover het christendom bleef staan. Die intelligentsia vond het christendom behalve staatsgevaarlijk gewoon behoorlijk primitief, en niet geheel zonder reden.

Verder blijken al in deze tijd verschijnselen aanwezig die zich zullen ontwikkelen tot constanten van de Europese geschiedenis: de tegenstellingen tussen kerk en staat bijvoorbeeld, of de jodenvervolging, die ook toen al onbarmhartig woedde. Om deze en andere perspectieven die zij bieden vormen Gregorius' Historiën, die door Marinus Wes van een uitvoerige, uitstekende inleiding werden voorzien, belangwekkende lectuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden