'Koning ben je voor het leven'

De PC in Franeker is de belangrijkste kaatswedstrijd van het jaar. Al 157 jaar bestrijden de parturen elkaarop het heilige gras van het Sjukelân.

Winnaars van de PC-kaatswedstrijd zijn in Friesland eeuwige legendes. ‘Kaatser van de eeuw’, wijlen Hotze Schuil, is in de provincie nagenoeg beroemder dan Johan Cruijff. De week des oordeels binnen het kaatsseizoen hield het uiterste noordwesten van het land momenteel dan ook weer stevig in zijn greep. Het slechte weer maakte de strijd bovendien alleen maar meer heroïsch.

Het is woensdag, de regen komt in het Friese Franeker met bakken uit de hemel. Gefrustreerd trapt Nederlands beste kaatser, Gert-Anne van der Bos, in een plas water. Dit kan toch niet zo, gonst het ook onder de 10.000 toeschouwers. Kaatsen is een te technische sport om te bedrijven in deze modderpoel. Afgelasten lijkt echter geen optie.

De PC – Permanente Commissie der Franeker Kaatspartij – is de belangrijkste kaatswedstrijd van het jaar. Het toernooi werd in zijn lange historie maar vier keer afgeblazen, onder meer in 1866 toen er in een cholera-epidemie heerste. „Afgelasten zou emotioneel onaanvaardbaar zijn”, meent Martsje de Jong, redacteur van kaatsblad WisIn. „Veel mensen hebben hun hele vakantie om deze dag heen gepland.”

Voor velen buiten Friesland is kaatsen een wat vreemd en onbegrijpelijk tijdverdrijf. Ooit, in de Middeleeuwen, was het de populairste sport in heel Nederland, tegenwoordig is kaatsen toch vooral regionaal en folklore. De opinie binnen de provinciegrenzen kan echter haast niet scherper contrasteren. Vooral in het noorden en westen van Friesland loopt de kaatscompetitie van mei to september als een rode draad door het zomerleven. Meer dan 10.000 kaatsers beoefenen hun favoriete sport dan in de weekeinden. Alleen de belangrijkste toernooien, zoals de PC en ook de Freulewedstrijd in Wommels over twee dagen, vinden plaats op woensdag.

Vooral aan de PC-wedstrijd dankt kaatsen zijn bekendheid. „Qua authenticiteit is de PC voor Friesland wat de stierenrennen zijn voor het Spaanse Pamplona”, weet de Friese Commissaris van de Koningin John Jorritsma. Al 157 jaar lang betreden zestien driekoppige kaatsteams, parturen genoemd, op de vijfde woensdag na 1 juli het heilige gras van het Sjukelân kaatsveld in Franeker. „De PC is één van de oudste sporttradities in Nederland”, stelt burgemeester Fred Veenstra trots. Het toernooi staat bol van de oude gebruiken: de optocht door het stadje voorafgaand aan de wedstrijd, het vijfkoppige PC-bestuur in warme jacquets en met hoge hoed, het omhangen van de koningsbal bij de speler uit het winnende partuur die aan het einde van de dag is uitgeroepen tot uitblinker van het toernooi.

„Kaatskoning ben je voor het leven”, probeert De Jong het belang van die individuele koningsprijs uit te drukken. „Je kunt alle toernooien en competities hebben gewonnen, maar als je nooit koning bent geweest op de PC, ben je geen groot kaatser.” Andersom geldt het ook. Van der Bos, pas 22 jaar oud en woensdag al voor de tweede keer op rij uitgeroepen tot koning van de PC, zal hoe dan ook de rest van zijn leven een legende blijven in zijn terpdorp Holwerd.

Hoe veel er in Franeker op het spel staat, is af te lezen aan lokale favoriet Pieter van Althuis. Woedend vliegt hij op de scheidsrechter af als die een punt onterecht lijkt af te keuren. Hij smijt zijn petje op de grond, duikt door de modder richting de meest kansloze ballen en weet het loeiende publiek immer aan zijn zijde. Van Althuis is luidruchtig in het veld, jent zijn tegenstanders en juicht opzichtig na elk gewonnen punt. Hij doet denken aan oud-tennisser Martin Verkerk. Die vergelijking komt niet uit de lucht vallen. Een Middeleeuwse versie van kaatsen vormde de basis voor de tennissport.

Fries kaatsen doe je echter zonder racket. De spelers slaan een klein balletje, gevuld met paardenhaar, met de blote hand over een veld dat ongeveer twee keer zo lang is als een tennisbaan. In Friesland speelt men drie tegen drie, waarbij de zogenaamde opslager serveert en de perkspelers in het achterveld van de tegenstander proberen te retourneren. Wie een wedstrijd ziet, kan niet anders dan onder de indruk zijn. Het plaatsen van de bal komt nauw, de opslagers serveren hard, de sport is atletisch en hoogstaande techniek is vereist.

Wie kaatsen folklore noemt, krijgt in Franeker daarom de wind van voren. En er is bovendien helemaal niets regionaals aan de sport, menen kaatsfans. In september reist het Nederlands team immers af naar Valencia voor het Europees kampioenschap. In ruim vijftig landen beoefenen mensen de sport. In Baskenland, Wales, Bretagne, België en Ierland is de sport ronduit populair. Enige obstakel is dat overal andere regels gelden. Zo speelt men lang niet overal drie tegen drie, is de ene variant op gras en de ander op beton, en zijn er versies van kaatsen waarbij de bal via een muur wordt geslagen. Het ‘Friese spel’ is geen internationale discipline. Het zogenaamde Llarques komt het dichtst bij. Twee jaar geleden won de Nederlandse afvaardiging in Ecuador de wereldtitel in deze discipline.

Terwijl in Franeker publiekslieveling Van Althuis in de finale ten onder gaat tegen het Van der Bos partuur, kijkt het publiek alweer uit naar de Freulewedstrijd een week later. Het is te hopen dat het dan droog blijft. Al is de regen eigenlijk ook wel weer mooi, verzucht een supporter in het Sjukelân stadion. „Wie in weer en wind zegeviert, is natuurlijk pas een echte held. Deze PC is een beetje zoals de Elfstedentocht met ijzige oostenwind.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden