Komt petitiedemocratie aan de macht?

Burgers verzetten zich vaker op internet, ditmaal tegen komst Fred Teeven als burgemeester van Haarlem

Nog op dezelfde dag dat Fred Teeven meldde dat hij misschien wel burgemeester van Haarlem wilde worden, begonnen burgers al een internetpetitie tegen het VVD-Kamerlid. Inmiddels is die al meer dan 2400 keer ondertekend. Het protest doet denken aan Zutphen, waar VVD'er Loek Hermans onder druk van een handtekeningenactie op het web toch geen waarnemend burgemeester werd. Verandert Nederland in een petitiedemocratie?

Zeker niet, zegt vicefractievoorzitter Wybren van Haga van de VVD in Haarlem. "En dat worden we ook niet wat mij betreft. Volksvertegenwoordigers gaan over de politieke besluitvorming, niet een paar linkse oproerkraaiers die een krabbeltje zetten." Hij waarschuwt zijn Haarlemse mederaadsleden zich niet te laten beïnvloeden voor de discussie rondom zijn partijgenoot.

"Een goede bestuurder negeert de weinig democratische petities."

In Zutphen trok de gemeenteraad zich uiteindelijk wel wat aan van haar burgers. In eerste instantie leek alles in kannen en kruiken, alle elf partijen gingen akkoord met de aanstelling van Hermans als waarnemend burgemeester. Maar toen de protesten aanhielden, sloeg de twijfel sloeg. Na een nieuw gesprek met de vertrouwenscommissie blies Hermans de aftocht.

"Hoewel de petitie het besluit niet direct beïnvloed heeft, was het wel een onderdeel van onze afwegingen", zegt fractievoorzitter Mathijs ten Broeke van de SP in Zutphen. Hij vindt dat bestuurders handtekeningenacties wel moeten meenemen bij een beslissing. "Hoewel raadsleden zich altijd moeten afvragen hoe groot het draagvlak van de discussie is, kan een petitie in één keer de mening van veel mensen zichtbaar maken."

Is het wel democratisch om te luisteren naar burgers die een krabbel zetten of naar een groep boze Twitteraars? Ten Broeke vindt van wel. "Petities moeten besluiten niet rechtstreeks beïnvloeden, maar wel worden meegenomen in de overwegingen. Het is een andere constructie, maar wel een die ik nog steeds volksvertegenwoordiging noem."

De invloed van handtekeningen doet afbreuk aan de democratie in de klassieke zin van het woord, stelt de Begische politicoloog Kristof Jacobs, die onderzoek doet naar de rol van sociale media in de democratie. Aan de andere kant, vervolgt hij, geven referenda en petities in sommige gevallen beter weer wat de bevolking vindt dan een stemronde. "Tijdens de verkiezingen moet de burger het functioneren van politici in de voorgaande vier jaren beoordelen en tegelijkertijd vier jaar vooruit kijken, dat is verdomd lastig."

Democratisch of niet, in de praktijk verzetten burgers zich vaker op internet dan tien jaar geleden. "Dan gaat het niet alleen om petities op internet, maar ook om Facebook en vooral Twitter", zegt Jacobs. Of die protesten invloed uitoefenen op de politieke besluitvorming, hangt volgens hem af van een heleboel factoren.

"Een petitie op zichzelf heeft geen enkel effect, daarom zie je ook dat het overgrote deel van de lokale handtekeningenacties op niets uitlopen." Het vuurtje moet overslaan naar de sociale en vooral ook de klassieke media. "Die aandacht moet vervolgens blijven hangen, pas dan kan het gebeuren dat de steun binnen bijvoorbeeld de Haarlemse gemeenteraad voor Teeven afbrokkelt."

Vicefractievoorzitter Van Haga is niet bang voor een herhaling van de geschiedenis. "Er zitten in Haarlem 39 vrouwtjes en mannetjes die slim genoeg zijn hun schouders op te halen over de mening van activistische minderheden." Hij denkt dat de petitieondertekenaars niet representatief zijn voor Haarlem in zijn geheel. "Het is een klein groepje reaguurders die Fred Teeven nu aanvallen. Als zij zo geëngageerd zijn, moeten ze zich verkiesbaar stellen en via het echte systeem meespelen."

Online protesteerders zijn geen goede afspiegeling van de gehele bevolking, stelt ook Jacobs. "Al behandelen politici petities vaak als opiniepeilingen, onderzoek wijst uit dat de mensen die hun krabbel zetten meestal mensen met een grote mond zijn, mensen die gehoord willen worden."

Het zijn vooral de babyboomers en de ouderen die zich mengen in de politieke discussies op internet. "Niet noodzakelijkerwijs reaguurders overigens, ook mensen die oprecht geïnteresseerd zijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden