Komst staatscommissie weer onzeker

Eerste Kamer dubt over instemming met commissie die zich moet buigen over vernieuwing parlementair stelsel

Anderhalf jaar duurt het nu al en nog immer is er geen duidelijkheid. Morgen moet die duidelijkheid er dan toch komen. Dan zal blijken of er in de Eerste Kamer een meerderheid is voor de instelling van een staatscommissie namens beide Kamers van de Staten-Generaal die zich dient te buigen over modernisering van het parlementair stelsel.

Gisteravond was dat nog niet duidelijk. De VVD-fractie in de Eerste Kamer, de initiatiefnemer voor een staatscommissie was in de persoon van senator Anne-Wil Duthler nog zwaar in gesprek met de partijen die nog twijfelen over steun.

Het initiatief, anderhalf jaar geleden gelanceerd door de toenmalige fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer, Loek Hermans, leidt een ietwat zieltogend bestaan. Alleen al het moment waarop Hermans zijn idee lanceerde, tijdens de algemene politieke beschouwingen in de Eerste Kamer in de herfst van 2014, bleek ongelukkig getimed te zijn.

Juist in die periode roerden andere VVD'ers zich met uitlatingen over het parlementaire stelsel. Hermans' collega in de Tweede Kamer Halbe Zijlstra stelde in een vraaggesprek dat de Eerste Kamer zich minder politiek diende op te stellen. Anders maakt de senaat zichzelf overbodig, voegde hij er dreigend aan toe.

Partijgenoot Henry Keizer vond het in dezelfde periode nodig te pleiten voor een kiesdrempel. Te veel kleine politieke partijen halen te gemakkelijk een Kamerzetel, meende Keizer.

De liberalen laadden op zijn minst de verdenking op zich, dat niet zozeer de zorg of het parlementair stelsel nog wel aan de eisen van de tijd voldoet, als wel dat de actuele krachtsverhoudingen in de Eerste Kamer en het minderheidsstandpunt van het tweede kabinet-Rutte in de Eerste Kamer aanleiding waren om te pleiten voor wijzigingen in het stelsel.

Voor het CDA in de Eerste Kamer was dit reden nooit te willen meewerken aan het initiatief van Hermans. Keer op keer verklaarde CDA-fractievoorzitter Elco Brinkman dat er geen enkele reden was voor veranderingen in het parlementaire stelsel.

Desondanks was premier Rutte bereid, zo stelde hij bij datzelfde debat, om mee te werken aan een staatscommissie. Zijn enige voorwaarde: beide Kamers moesten het eens worden over opdracht en samenstelling van de staatscommissie. Brinkmans collega in de Tweede Kamer, Sybrand van Haersma Buma, was kennelijk meer genegen over vernieuwing mee te denken. Net als andere partijen die vernieuwing niet zo noodzakelijk achten. De Tweede Kamer kwam in ieder geval vrij snel met een unaniem voorstel aan de Eerste Kamer voor een onderzoeksopdracht.

Sindsdien is het echter doodstil. Er werd in de onderhandelingen dermate weinig voortgang geboekt, dat Hermans in het geplande debat over de staatscommissie, in oktober vorig jaar volgens ingewijden de stekker uit het project had willen halen. Ware het niet dat Hermans op de dag van het debat aftrad vanwege de verwijten van de rechter over zijn rol als toezichthouder bij thuiszorgorganisatie Meavita.

Hermans' ondergang blies het project vernieuwing parlementair stelsel als het ware nieuw leven in. Bronnen rond de VVD-fractie in de Eerste Kamer werden steeds optimistischer. Een ruime meerderheid in de Eerste Kamer, eigenlijk uitgezonderd de confessionele partijen CDA, ChristenUnie en SGP en de PVV, zou het eens zijn of snel worden over opdracht en samenstelling van de staatscommissie.

Dat optimisme verdween vorige week echter als sneeuw voor de zon.

Over veel, zeer veel is overeenstemming. Het gehele stelsel van politieke vertegenwoordiging dient door een eventuele staatscommissie onder de loep genomen te worden onder de noemer hoe krijgt de burger meer invloed? Niet alleen de vraag of er in de toekomst een Eerste Kamer dient te zijn, maar ook een eventuele kiesdrempel, wat te doen met afsplitsingen van partijen in het parlement, wanneer dienen verkiezingen plaats te vinden, het nut van referenda en hoe dient de verhouding te zijn tussen landelijke en lokale volksvertegenwoordiging dient aan de orde te komen.

Volgens bronnen ligt het probleem nu niet bij de opdracht, maar bij de samenstelling van de commissie. Vooral D66 hamert op deelname in de commissie van fractievoorzitters uit Eerste en Tweede Kamer. Fractievoorzitter Thom de Graaf legde deze eis eerder al publiekelijk op tafel. Hij verwees daarbij naar het lot van de rapporten van eerdere staatscommissies zoals de commissies Cals-Donner, Biesheuvel en, onlangs Thomassen. Papier is geduldig. De Graaf wil dat de nieuwe commissie minder vrijblijvend zal zijn voor de huidige generatie politici.

Bij de VVD moeten ze echter zwaar slikken bij dergelijke eisen. Uiteindelijk zal het antwoord op de vraag naar de samenstelling van de commissie bepalen of er op korte termijn gewerkt kan gaan worden aan een geloofwaardig advies over de vernieuwing van het parlementair stelsel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden