Komeet als een hemels teken, goed of slecht

PAUL VAN DER STEEN

Deze week landde een ruimtevaartuig op een komeet op vijfhonderd miljoen kilometer afstand van de aarde. In vroeger eeuwen probeerde de mens soortgelijke hemellichamen op alle mogelijke manieren te duiden.

Bijgeloof laat zich niet zomaar door kennis verdringen. Zelfs met het voortschrijden van de wetenschap blijven sommige mensen kometen zien als een hemels teken, goed dan wel slecht.

In vroeger tijden was die neiging vanzelfsprekend nog groter. Zo'n bewegend, steeds helder wordend en vervolgens weer verdwijnend licht aan de hemel schreeuwde om verklaringen. Een passage uit het Bijbelboek '1 Kronieken' zou een verwijzing zijn naar een komeet: "Toen David opkeek zag hij de engel van de Heer tussen aarde en hemel staan, het blanke zwaard uitgestrekt over Jeruzalem."

En was de latere ster van Bethlehem ook niet gewoon een komeet? De Italiaanse schilder Giotto vond van wel. Op zijn schilderij 'Aanbidding door de wijzen' beeldde de middeleeuwse kunstenaar de ster boven de stal van de geboorte van Jezus overduidelijk af als een komeet. De Europese ruimtevaartorganisatie Esa zou dat in de jaren tachtig belonen bij de eerste missie ter bestudering van een komeet. De ruimtesonde van dienst werd 'Giotto' gedoopt.

De Romeinen zagen kometen onder meer als de voortekenen van de geboorte en de dood van de grote Julius Caesar. Voor de Franse koning Lodewijk de Eerste waren omineuze tekenen aan de hemel het signaal om opdracht te geven tot de bouw van meer kerken. Dat waren schuilplaatsen tegen een goed bewapende en boze God. Mogelijk zouden die nieuwe kerken hem zelfs gunstig stemmen.

Beroemd is de komeet die staat afgebeeld op het Tapijt van Bayeux, het halve meter hoge en zeventig meter lange middeleeuwse 'stripverhaal' dat verslag doet van de Slag bij Hastings in 1066. De komeet zou voor de Normandische koning Willem de Veroveraar het teken zijn geweest om de geplande invasie van Engeland door te zetten. Met de zichtbare toestemming van boven moest die operatie wel slagen.

Een komeet kon miljoenen slachtoffers op zijn geweten hebben. De Mongoolse veroveraar Djengis Khan beschouwde een komeet als zijn persoonlijke ster. Die wees hem de weg westwaarts. Het inspireerde hem tot veroveringen en massaslachtingen tot diep in Europa.

De oudst bekende vermelding van een komeet uit de geschiedenis is meer dan drieduizend jaar oud. In 1059 voor Christus noteerden Chinezen de verschijning van zo'n hemellichaam. Ze deden hun best op hun waarnemingen. Al gauw onderscheidden ze twee soorten kometen, zonder staart en met staart.

Ook in de volgende eeuwen bleven de Chinezen naar de hemel turen en hun observaties vastleggen. Archeologen vonden in een graf uit de tijd van de Han-dynastie, waarschijnlijk uit het jaar 168 voor Christus, op een bij de overledene neergelegd stuk zijde, tekeningen van maar liefst 29 verschillende kometen.

In Europa ontstond tijdens de Oudheid ook steeds meer belangstelling van geleerden voor kometen. De Griekse filosoof Aristoteles (384-322 voor Christus) gaf in zijn 'Meteorologica' zijn kijk op aardwetenschappen, astronomie en meteorologie. Hij beschreef de aarde al als een bolvormig lichaam. Hij onderscheidde een onveranderlijke hemelse sfeer, waar alles zijn plek had en onveranderlijk was, en een atmosfeer, waar mede onder de invloed van de aarde voortdurend dynamiek waarneembaar was. Aristoteles nam aan dat ook de bewegende kometen daarbij hoorden. Volgen hem ontstonden ze doordat hete, droge lucht ontsnapte aan de aarde en in hogere luchtlagen tot ontbranding kwam. Aristoteles' denkbeelden leefden, later aangepast door andere Griekse en Romeinse geleerden, nog lang voort.

Het christelijke geloof doofde veel van de nieuwsgierigheid naar verschijnselen als kometen. Iemand als Jacob Cats schreef er in de zeventiende eeuw wel over, maar hij vond het niet nodig om stil te staan bij de aard van dit soort hemellichamen. Ze waren door God gestuurd en daar moest de mens lering uittrekken. Cats trok ze in de sfeer van de politiek van zijn tijd, het conflict tussen remonstranten en contraremonstranten. De laatsten werden van boven gewaarschuwd voor hun dwaalleer.

In de loop van de zeventiende eeuw won de natuurwetenschap terrein op de aannames en theologische discussies. De uivinding van de telescoop hielp bij goed en nuchter kijken. Nadat hij eerder belangwekkende zaken had geschreven over de sterren had geschreven, publiceerde de Britse geleerde Edmond Halley in 1705 'A synopsis of the astronomy of comets'. Daarin trok hij ook conclusies uit observaties van wetenschappers voor hem. Hij beschreef de baan van 24 kometen die waren waargenomen tussen 1337 en 1698. Nauwkeurige bestudering brachten hem tot de vaststelling dat de kometen van 1531, 1607 en 1682 hetzelfde hemellichaam waren. Hij voorspelde ook nauwkeurig de terugkeer in 1758. Halley maakte dat gloriemoment niet meer mee. Hij overleed zestien jaar eerder. De komeet kreeg wel zijn naam.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden