Komedie op het ministerie lokte lach der herkenning uit

Hij presteerde iets onmogelijks: een grappige tv-serie over een Engelse minister en zijn ambtenaren die wereldwijd de lach der herkenning uitlokte. De milde satire 'Yes Minister', opgevolgd door 'Yes Prime Minister', over de alledaagse verwikkelingen tussen politici die iets willen en ambtenaren die bezwaren daartegen opstapelen, werd in de jaren tachtig voor het eerst uitgezonden in 84 landen, waaronder Nederland. De grootste fans van de stuntelige minister en zijn geslepen topambtenaar waren zelf politicus, zoals Margaret Thatcher, of ambtenaar. Ze herkenden de realistische kern van de grappen.

Antony Jay, een gewezen journalist die de serie schreef met de acteur en regisseur Jonathan Lynn, wist een tijdloze actualiteit te scheppen. Het Britse geworstel met Europa is ruim een kwart eeuw later onveranderd.

Hoofdpersoon Jim Hacker is een bangelijke carrièremaker in een niet nader aangeduide politieke partij, die minister wordt op het departement van administratieve zaken. Daar is zijn tegenstrever, Sir Humphrey Appleby, de ambtelijke topman die een toonbeeld van dienstbaarheid lijkt. Als de minister een ferme beslissing wil nemen om zijn kiezers te behagen of in de publiciteit te komen, dan belooft de ambtenaar hem slijmerig alle steun, maar ondertussen bedelft hij zijn politieke baas onder een duizelingwekkende woordenstroom die tot niets leidt.

Als de minister zijn wil doorzet, dan heeft de ambtenaar een laatste wapen. Hij noemt het besluit 'moedig'. Dat jaagt de minister in paniek, want hij wil geen enkel risico lopen. Op zijn beurt wordt de ambtenaar bang als de minister om een onderzoek vraagt. "Minister, de basisregel van regeren is dat je nooit een onderzoek instelt zonder dat je tevoren weet wat de uitkomst zal zijn."

Het tweetal bereikt steeds een ondoorgrondelijk compromis, en elke aflevering eindigt met de ambtenaar die zich ogenschijnlijk gewonnen geeft met de woorden 'Yes Minister'. Als de minister omhoog struikelt en premier wordt, zijn de slotwoorden 'Yes Prime Minister'.

Antony Jay kreeg het idee voor de serie in de jaren zestig toen hij eindredacteur was van het dagelijkse actualiteitenprogramma van de BBC, 'Tonight'. "Daarin zag je dat een heleboel politici gewoon marionetten waren", vertelde hij in 2013. "Ik ontdekte dat die compromissen, gesloten na conflicten tussen ministers en hun topambtenaren, grote komische mogelijkheden hadden." Toch duurde het nog vele jaren voordat de eerste van de 38 afleveringen werd uitgezonden in 1980.

Jay had toen al ervaring met komedie. In 1972 had hij met John Cleese ('Fawlty Towers') een bedrijf opgezet om humoristische instructievideo's voor het bedrijfsleven te maken: wat je juist niet moet zeggen in een interview en wat je beslist niet moet doen als verkoper. Hun onderneming Video Arts, die ze waren begonnen met 4000 pond, verkochten ze in 1989 voor 44 miljoen pond.

Van 'Yes Minister' werd hij niet rijk. De schrijvers kregen samen 1200 pond per aflevering. Maar ze wisten het succes later goed uit te buiten met de dagboeken van de minister en met adviesboeken hoe burgers tegenstribbelende ambtenaren kunnen verslaan.

Later ontpopte hij zich als fel criticus van de BBC en andere media die zich naar zijn idee met hun vanzelfsprekende progressiviteit vervreemdden van hun publiek en de kiezers. Hij nam ook afstand van zijn eigen verleden bij het tv-programma 'Tonight', dat dagelijks acht miljoen kijkers trok. "Het was veel makkelijker om hun aandacht te trekken met het verhaal dat ze bedrogen en uitgebuit werden door grote instituties, dan te zeggen dat de regering en de banken en de oliemaatschappijen goed werk afleverden." We waren anti-alles, zei hij. "Praktisch alles wat de wereld vrijer, veiliger en welvarender maakte, het maakte niet uit, wij waren anti."

Maar zijn vrolijke analyse van de gang van zaken aan de top bleef overeind. In 2011 verscheen 'Yes Minister' met succes op het toneel in Londen, bijgewerkt voor een nieuwe tijd vol technologie, mannetjesmakers en financiële onrust.

Antony Rupert Jay werd geboren in Londen op 30 april 1930. Hij stierf op 21 augustus 2016.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden