Review

'Kom op, vertel een mop'

Het was vaste prik: een à twee keer in de week verlieten Marie van Dijk en Theo Meder, onderzoekers bij het Meertens Instituut in Amsterdam, het bureau om te gaan slenteren in de Utrechtse wijk Lombok. En dat twee jaar lang. Ze spraken er buurtbewoners aan, op zoek naar verhalen, liedjes, moppen. De meest bijzondere staan nu in 'Doe open Zimzim', dat deze week verscheen. Trouw liep met de auteurs de Utrechtse wijk nog eens in.

,,Kijk'', roept Theo Meder en hij wijst naar een huis met actieposters tegen de ramen geplakt en een wajangpop op de vensterbank. Boven de brievenbus zit naast de gebruikelijke nee-nee sticker ook een nee-sticker tegen racisme en een nee tegen het Nederlands Blok. ,,Je kunt zelfs aan de huizen van de vertellers zien wat voor type mens ze zijn. Dit huis is van een vrouw die nogal politiek geëngageerd is en zich met name voor Indonesië inzet en daar ook veel is geweest. Van haar komt het spannendste verhaal uit onze bundel, Goena Goena, over de mystieke kanten van Indonesië.''

Theo Meder en Marie van Dijk zijn inmiddels bekende verschijningen in de multiculturele Utrechtse wijk Lombok. Niet verwonderlijk, want twee jaar lang trokken ze minstens één dag in de week, gewapend met hun bandrecorders, door karakteristieke Lombokse straten als de Kanaalstraat, de Balistraat en de Abel Tasmanstraat op jacht naar hedendaagse verhalen, liedjes, moppen en raadsels. Ze doken buurtcentra in en slenterden over de speeltuinen. Het was niet de opzet om een bekend wijkfiguur te worden. ,,We waren hier om te observeren'', benadrukt Meder, ,,en dan is het beter om zo onopvallend mogelijk rond te lopen.''

Toch voelen beide onderzoekers van het Meertens Instituut zich best gestreeld als ze op het Bankaspeelplein enthousiast worden begroet door een activiteitenbegeleidster. Ze heeft net een kopie van een wetenschappelijk artikel ontvangen, dat Marie van Dijk eerder schreef over liedjes in Lombok. ,,Wij hadden altijd zoiets van: Wat doen die mensen hier nou eigenlijk elke keer? Maar nu begrijpen we het beter. Hartstikke leuk om over onze kinderen te lezen.''

Het verhalen- en liederenonderzoek van Meder en Van Dijk maakt deel uit van het onderzoeksproject Talen en culturen in het Utrechtse Lombok en Transvaal. Een samenwerkingsproject van taalkundigen en volkskundigen van verschillende universiteiten en het Meertens Instituut. Kernvraag: in hoeverre veranderen taal en cultuur door het onderlinge contact in een multi-culturele wijk? De keuze voor Lombok en niet bijvoorbeeld de Haagse Schilderswijk had in de eerste plaats een praktische reden: de centrale ligging. Een tweede reden was dat Lombok al de positieve reputatie had van een smeltkroes van culturen die 'zo leuk met elkaar omgaan'.

,,Maar dat viel flink tegen'', zegt Meder. ,,De mensen leven hier wel zonder al te veel problemen samen, maar van echte integratie is weinig sprake. Een Turkse pizza is zo gehaald, maar dat wil nog niet zeggen dat je daadwerkelijk integreert. Er is weinig echte communicatie tussen de culturen. Nederlanders gaan bij elkaar op de koffie, maar niet zo snel bij hun Marokkaanse buren. En de Turken gaan naar een andere moskee dan de Marokkanen.''

In de Kanaalstraat wijst Meder naar een klein kapperszaakje. ,,Dit was nou die Turkse kapper waar ik me heb laten knippen in de hoop een goed verhaal los te peuteren. Maar ik had bij de Nederlandse kapper in de wijk, waar ik ook ben geweest, meer succes. Deze kapper zette de muziek hard aan en bleef doorpraten met een andere, Turkse klant.''

Dat zal veranderen, menen de onderzoekers. Dat is nu al te merken aan de derde generatie allochtone jongeren, die van jongsaf op school met de Nederlandse cultuur in aanraking komen. ,,We hoorden allochtone kinderen de 'Drie schuintamboers' zingen'', vertelt Marie van Dijk, ,,en ook 'Catootje naar de botermarkt'. Eén Hindoestaanse jongen had aan Berend Botje zelfs een eigen couplet toegevoegd.''

De andere groep die de wil tot veranderen bezit, bestaat uit hoger opgeleide, meer progressieve Nederlanders met een redelijk gevulde portemonnee. Mensen die tijdens hun studententijd in de wijk zijn komen wonen. ,,Die gaan op zondagen naar de multiculturele vertelmiddagen in de voormalige houtzaagmolen De Ster. Op uitnodiging komt daar dan af en toe een Tsjech of een Irakees een verhaal vertellen. Voor een geheel blank publiek.''

Vooral de oudere Utrechters, die hun leven lang al in Lombok wonen en de wijk nog hebben meegemaakt als gezellige arbeiderswijk, hebben soms nog moeite met de aanwezigheid van de vele allochtonen in hun wijk. ,,In die groep zitten de grootste klagers'', zegt Meder. ,,Meerdere mensen vertelden de anekdote dat de Nederlandse stamgasten van een kroeg op een keer tijdens een gebedsdienst alle schoenen uit de tegenovergelegen moskee hadden weggehaald zodat de mensen op hun sokken naar huis moesten. Dat wordt dan wel gebagatelliseerd met 'dat was vroeger', maar er spreekt wel een duidelijk leedvermaak uit.''

In Dienstencentrum-West zitten vijf van die oudere Utrechtse Lombokkers al sigaren rokend druk te kaarten. De emoties lopen hoog op. ,,Als je nou nog één keer vals speelt, dan trek ik een mes tevoorschijn'', probeert één van de mannen de rest te imponeren. Meder en Van Dijk lachen om het tafereel. ,,Hier kregen we vooral veel verhalen over de Tweede Wereldoorlog te horen. Vooral de hongerwinter heeft een grote indruk op de mensen achtergelaten. Ook die verhalen hebben we in ons boek opgenomen.''

Het viel niet altijd mee om de mensen te porren hun verhaal te vertellen of een liedje in de microfoon te zingen. In Museumcafé Lombok lopen de auteurs Ibrahim tegen het lijf. Meder vraagt hem om dat mooie sprookje nog een keer te vertellen. Verlegen onder alle aandacht lacht Ibrahim: ,,Nee, misschien een andere keer.''

Het kostte de twee vaak veel tijd om het vertrouwen van de buurtbewoners en kinderen te winnen. ,,Het was af en toe pakken wat je pakken kon'', zegt Van Dijk. ,,We moesten heel vasthoudend en vindingrijk te werk gaan. Tijdens de jaarlijkse Salaam Lombok-markt hadden we een kraam met een spandoek 'Kom op vertel een mop, voor iedere tiende mop een knaak'. Daarmee hadden we vooral succes bij de kinderen.''

De levensgeschiedenis van de vertellers kwam vaak terug in hun verhalen of liedjes. Zo zei een Poolse man geen verhaal te hebben, maar vertelde hij vervolgens wel hoe hij tijdens de Tweede Wereldoorlog in Italië en Noord-Afrika had gevochten en via omzwervingen in Utrecht belandde.

Tussen de groentewinkels in de Kanaalstraat stopt Meder bij Sembol Export, een Turkse muziek- en van-alles-en-nog-wat-winkel. ,,Dit is de winkel van de neef van ümer Kadan, een zanger die zowel in het Turks als in het Nederlands zingt. Hij woont in Almelo, maar zijn cassettebandjes vinden gretig aftrek hier.'' De auteurs hebben liedteksten van Kadan in hun boek opgenomen. ,,Hij zingt vooral over de gevoelens van een Turk in ons koude kikkerland. Iemand met heimwee die zich onbegrepen voelt en worstelt met de taal. Gevoelens die spelen bij mensen van de eerste generatie.''

Veel sprookjes en moppen die Meder en Van Dijk hoorden kennen hun varianten in verschillende culturen en zijn soms wel honderden, duizenden jaren oud. Van één mop kan Meder zelfs een schriftelijke bron uit de 14de eeuw traceren. Ook oud en erg bekend is het titelverhaal 'Doe open Zim Zim'. ,,Dit Arabische verhaal kennen wij als 'Ali Baba en de veertig rovers' waarbij het rovershol met de spreuk 'Sesam open u' wordt geopend. De versie die een Marokkaanse jongen ons in het Volksbuurtmuseum vertelde begon heel islamitisch met: 'Er was geen vet schaap om te slachten voor het Offerfeest'. Prachtig.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden