Koloniaal recept werkt niet bij politieke islam

De huidige wens tot 'pacificatie' van de politieke islam is niet nieuw. De koloniale islampolitiek van het Westen rond 1900 wilde precies hetzelfde. Die aanpak zal tot niets leiden, of we dat nu leuk vinden of niet.

Een opmerkelijke parallel trekt J.A.A. van Doorn tussen het VVD-kamerlid Ayaan Hirsi Ali en pater Jan ten Berge (1892-1978), die als missionaris op Java heeft gewerkt en daar in 1931 een conflict kreeg.

Ten Berge had de Koran afgedaan als 'een onnozel stel fabels en verzinsels en verkeerd begrepen verhalen'. Hij deed een paar onzalige uitspraken over de profeet Mohammed: 'De onwetende Arabier, de grove wellusteling die gewoon was in de armen van vrouwen te liggen'. Zoals Pim Fortuyn de islam het predikaat 'Europees' onwaardig achtte, leek pater Ten Berge de islam niet te accepteren als horend bij de Zuidoost-Aziatische werkelijkheid. Hij zag haar concurrentie slechts als een a-universeel, lastig 'pièce de résistance'.

Van Doorn neemt terecht afstand van Hirsi Ali en 'haar naïeve supporters'. Maar hoe verstandig is zijn, door het voorbeeld van Jan ten Berge geïnspireerde pleidooi, voor 'een resolute, maar doordachte pacificatiepolitiek, gepaard gaande met inschakeling van de nog bescheiden politieke en intellectuele moslimelite'? Van Doorn wil geen ramkoers tegen de orthodoxe islam. Die vindt hij terecht 'riskant en contraproductief'.

Van Doorn suggereert de middenweg te bewandelen.

In wezen pleit hij voor een resolute pacificatiepolitiek ten opzichte van de politieke islam, onder toelating van de individuele, religieuze expressie. Die benadering vind je terug in de Nederlandse koloniale islampolitiek van voor de Tweede Wereldoorlog en lijkt na 11 september weer helemaal terug. Ze inspireert ook de Amerikaanse regering, die met spotjes op de Indonesische televisie, ondanks de 'war on terrorism', de VS aanprijst als het ideale land voor moderne moslims om hun geloof te beleven.

Die gedrevenheid de islam te willen modelleren naar eigen beeld en gelijkenis gaat verder terug dan 11 september. De promovendus D.A. Rinkes schreef in 1909 de volgende stelling bij zijn proefschrift: 'Voor de blijvende wereldhegemonie van het Kaukasische (lees: blanke) ras is het te betreuren dat Alfonso d'Albuquerque zijn plan om Mekka te veroveren, niet heeft kunnen uitvoeren'. Rinkes promoveerde bij de hoogleraar islam C. Snouck Hurgronje, de Nederlandse architect van de 'resolute pacificatiepolitiek'. Snouck Hurgronje zelf dacht eerder ook al aan die verovering van Mekka. Hij hoopte op een modernisering van de islamitische leer, zeker op afschaffing van de djihad-leer. In 1894 schreef hij: 'Dan zal de islam zich van andere godsdiensten alleen onderscheiden door de aanprijzing van een anderen catechismus en een ander ritueel ter verwerving der eeuwige zaligheid. Voordat het daartoe komt, zal echter waarschijnlijk het laatste politieke centrum des islams (lees: Mekka) geheel onder Europeeschen invloed moeten zijn gebracht, en zullen alle min beschaafde Mohammedaansche volken geleerd moeten hebben zich te bukken onder een krachtig Europeesch bestuur'.

President Bush zal over enkele weken, mede gedreven door nationaal-religieuze motieven, voor de tweede maal een moslimland 'resoluut' trachten te pacificeren. Daarna wordt het afwachten. Zal hij zich 'gedwongen' zien zijn kruistocht voort te zetten en 'Alfonso d'Albuquerque II' worden, die realiseert wat de Portugees in 1530 niet lukte: de 'pacificatie' van Mekka? Zo'n fantasterij is dat niet. De macht van de feodale vrienden van Amerika in Saoedi-Arabië is tanende.

We moeten uitermate kritisch blijven tegenover iedere gedachte van 'resolute pacificatie' van moslims en van hun landen van herkomst. Zolang men in het Westen blijft denken dat de morele ontwikkeling van de wereld alleen van hen uitgaat, zal de kloof met de islam in eigen land en wereldwijd alleen maar dieper worden. Karen Armstrong heeft in haar boek over het fundamentalisme, 'De strijd om God', gewaarschuwd dat deze drang tot pacificatie van bovenaf, diepe wonden slaat in de ziel van degenen die secularisatie niet anders kunnen ervaren dan als een opgelegd 'agressief proces'.

Willen we ooit in vrede leven met moslims en met landen met een islamitische cultuur, dan kan dat niet zonder vragen te stellen aan ons zelf. Het oude koloniale recept, dat een rigoureus onderscheid maakte tussen een verboden, politieke islam en een strikt individuele religieuze beleving van deze godsdienst, lost niets op. Bij moslims zijn die twee namelijk lastig te scheiden.

Of Van Doorn het nu leuk vindt of niet, het zal er toch wel op neerkomen dat we ook het zogenaamde islamitische fundamentalisme gewoon serieus moeten gaan nemen en zowel het politieke als religieuze gesprek moeten trachten aan te gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden