Kogge-koorts in Kampen

Binnenkort wordt het wrak van een middeleeuws vrachtschip omhoog getakeld

In Kampen komt de komende weken een wrak van een middeleeuws vrachtschip boven water. Nu al zijn de superlatieven over de 'Kogge van Kampen' niet van de lucht. Maar is het wel een echte kogge? Dat debat onder kenners barst los na de lichting, die is uitgesteld naar februari. De operatie kan al niet meer stuk. Het bergingsteam van onderwaterarcheoloog Wouter Waldus vond de oude scheepsoven die met het schip mee naar boven komt. Dat is nog niet eerder vertoond.

Maar wat voegt de scheepsvondst verder toe aan de internationale koggekennis? Sinds 1961 zijn in Noordwest-Europa immers zo'n 35 wrakken als echte kogge geïdentificeerd. De kogge geldt daarmee als het meest gevonden scheepstype, een ultiem symbool van het Hanzeverbond, het historische handelsnetwerk. Alleen al in de drooggevallen Zuiderzeepolders dook een aantal koggebodems op. Die waren zo sterk vergaan dat ze lange tijd niet herkend werden als kogge.

Het wrak bij Kampen, dat voor 70 procent intact is gebleven, vertelt vooral het verhaal van bloei en verval van de Hanzestad Kampen, meent Martijn Manders van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, hoofd van het maritiem programma. "De kogge staat symbool voor alle energie om de levensader van de stad bevaarbaar te houden. Het wrak zet innovatieve onderwaterarcheologie op de kaart en ook de maritieme archeologie, de jonge richting die scheeps- en landarcheologie verbindt."

Scheepshistorici gaan volgens hem de degens kruisen over de koggetypologie. In Noordwest-Europa duiken aldoor koggeachtige schepen op. "Dit soort fundamentele discussies lopen nog altijd", weet Manders. "Gemakshalve houd ik het maar even op kogge. Kampen zit niet te wachten op een schip dat geen kogge is. Sinds in Noord-Duitsland koggen zijn gevonden die zijn gedateerd als zeventiende-eeuws, is de vraag echter wat we nu eigenlijk onderzoeken."

Pas sinds 1961 is er archeologisch bewijs voor dit Noordwest-Europese type kustvaarder. In Bremen werd destijds een wrak gelicht dat eens niet tot de bodem was weggerot. Het schip leek sterk op de Middeleeuwse afbeeldingen van koggen. Later zijn meer goed bewaarde koggen gevonden, zoals in Doel (Antwerpen). Maar zo gaaf als in Kampen vind je wrakken zelden. Het schip zal ons volgens Manders veel leren over de bouwwijze en het leven aan boord. Lading is niet aangetroffen.

Waldus' team ontdekte bij het onderwateronderzoek de koepelvormige scheepsoven gemaakt van hergebruikte kloostermoppen. Ook vond hij delen van een pompinstallatie. De binnenbetimmering bleek deels intact. De koggeachtige schip, gedateerd op 1399, werd afgezonken met een aak en een punter. Het is volgens Manders de grote vraag waarom dit schip met zoveel spoed werd afgezonken: "Waardevolle bouwmaterialen werden er niet eens uitgehaald."

Een academisch correcte kogge of niet, eensgezindheid is er volgens Manders over de afzinktheorie van Waldus. Die stelt dat de IJssel bijna droogviel in de vijftiende eeuw en dat Kampenaren een van de riviergeulen afdamden om een andere open te houden. Manders vindt Kampen een goede casus voor de maritieme archeologie. "Vroeger hielden scheepsarcheologen zich alleen met schepen bezig en stonden landarcheologen met de rug naar het water. Nu is er oog voor het logische verhaal."

undefined

In een frituurmandje omhoog

Een uitstekend bewaarde kogge in de IJssel die in de takels uit elkaar valt. Om dit rampenscenario te voorkomen leggen bergers een soort frituurmandje aan rond het middeleeuwse scheepswrak. Met een spuitlans zijn onder de kogge tunnels gemaakt op een meter afstand van elkaar. Door de tunnels worden kabels gelegd om het 50 ton zware schip op te hijsen. Rondom het wrak komt een frame om het te behoeden voor uiteenvallen.

Eenmaal op de oever komt de kogge in een soort korset. Het wrak gaat naar het scheepsarcheologische depot in Lelystad voor een lange conserveringsbehandeling. Hoe lang die duurt is ongewis.

In Groot-Brittannië duurt de conservering van het oorlogsschip Mary Rose, gezonken in 1545, voort sinds de berging in 1982. Het Mary Rose-museum dat in 2013 groots opende, sloot onlangs tijdelijk voor meer scheepsconservering.

Kampen wil de kogge graag exposeren.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden