Koffietafel voor neonazi's bederft democratisch festival in Zweden

Een jaarlijkse festival Almedalsveckan is 'een spiegel van de Zweedse maatschappij'.Beeld anne grietje franssen gotland festival almedalsveckan

Het is hét democratische festival van het jaar, elke eerste week van juli op het eiland Gotland. Maar is dat het nog nu zelfs neonazi's er een koffietafel hebben?

Rond een koffietafel, net binnen de middeleeuwse stadsmuren van Visby, staat een groepje leden van de NMR, de neonazistische 'Scandinavische verzetsbeweging'. Ze zijn in het wit gekleed, hebben kaalgeschoren hoofden, dragen smalle zonnebrillen. 'Vi är folket' (wij zijn het volk) luidt de tekst op hun rug.

Iedereen die iets meer interesse toont dan de gemiddelde voorbijganger krijgt een blaadje met nazistische propaganda in z'n handen gedrukt. Wie blijft staan om zijn afkeuring te laten blijken wordt omsingeld door een schaapachtig groepje mannen met borst- en handcamera's. Het is een stille dreiging: we hebben je op beeld. We weten je te vinden.

Zelfs neonazi's, zo blijkt, krijgen hier een stem. Hier, dat is Almedalsveckan, een jaarlijks politiek festival op Gotland en 'een viering van de democratie'. Als je enige invloed hebt in Zweden of als je iemand met enige invloed wil overtuigen van jouw zaak, dan houd je deze eerste juliweek vrij. "Iedereen is er", zegt politicoloog en Almedalsveckan-kenner Stig-Björn Ljunggren. "Van de premier tot de dorpsgekkenpartij met twee leden."

Beeld rv

Rosé drinken met politieke helden

Maar ook: afgezanten van alle overheidsinstanties, bedrijven, vakbonden, ngo's en media. Allemaal hebben ze hun eigen paviljoen of podium. Ljunggren wijst: kijk, daar loopt onze oud-vertegenwoordiger bij de Verenigde Naties. Kijk, daar loopt de cultuurbaas van dagblad Dagens Nyheter. Met wat geluk drink je rosé in dezelfde kroeg als je politieke held. Het festival is de ultieme manifestatie van 'het Zweedse model': het model, zegt Ljunggren, van egalitarisme en vreedzame oplossingen. "We zijn hier gewend onenigheden uit te praten bij de fika, de koffie met iets lekkers."

"Almedalen is een spiegel van de maatschappij", aldus de politicoloog. Wat we dit jaar weerspiegeld zien, is volgens hem vooral polarisatie. De rechtspopulistische anti-immigratiepartij Zweden Democraten (SD) heeft hier meer leden rondlopen dan welke club dan ook, ziet hij. "Veel van mijn vrienden kunnen wel janken als ze hun resort hier passeren. Wat is er met óns Zweden gebeurd?"

Vijf, zes jaar geleden was de SD hier niet welkom, vertelt Ljunggren. Ze waren in de ogen van de regering te militant, te racistisch. Maar ze hebben hun uitspraken iets geraffineerd en bij de vorige verkiezingen haalden ze 14 procent van de stemmen en nu ontvangen ze automatisch ook een uitnodiging voor Visby. "Ze zijn volledig genormaliseerd. Hun aanhang is zo groot dat de traditionele partijen zelfs een deel van hun anti-immigratieretoriek overnemen." Bij de parlementsverkiezingen in september belooft de SD volgens de peilingen bij de drie grootste partijen te horen.

Olof Palme

Het was de sociaal-democratische staatsman Olof Palme die de traditie in het leven riep, dit jaar precies een halve eeuw geleden en achttien jaar voordat hij werd vermoord. Palme bezat hier in de buurt een zomerhuis en was een veel geziene gast in Visby. Hij besloot ooit in het park Almedalen de Gotlanders toe te spreken onder het credo: 'Kom, luister, geniet en vraag'.

"Dat principe geldt vandaag nog steeds", zegt Mia Stuhre, de Gotlandse projectleider van de politieke week. Het hele circus eromheen is alleen wat uitgedijd. Dit jaar heeft Stuhre de aanvraag van vijfduizend verschillende debatten, presentaties en andere evenementen door haar handen laten gaan. Het festivalprogramma is een boekwerk waar onmogelijk doorheen te komen is. Elk evenement moet aan een paar criteria voldoen, vertelt Stuhre: het moet raken aan een sociaal vraagstuk, het moet toegankelijk en kosteloos zijn en het mag geen antidemocratisch karakter hebben.

Wat heeft de neonazipartij hier dan te zoeken? Nou, hun aanvraag voor een tent op het festivalterrein is ze door de gemeente weliswaar afgewezen, de politie heeft ze wel toestemming verleend voor een demonstratie, voor een 'kleine koffietafel' en een sprekersplatform vlak buiten het officiële festivalterrein. "Dat recht heeft iedereen in Zweden", zegt dienstdoend agent Fredrik Jonsson. "We willigen zo'n aanvraag eigenlijk altijd in, tenzij we een concreet gevaar zien voor de publieke veiligheid."

Homolobby

De politie ziet de ernst er misschien niet van in, anderen besloten na deze aankondiging hun eigen festivalaanmelding in te trekken. Zo ook de jongerentak van de RFSL, een organisatie voor homo's en lesbiënnes en maatschappelijke diversiteit. Zij zouden met hun platform naast de NMR komen te staan - terwijl de neonazigroep onlangs nog de campagne 'verpletter de homolobby' voerde en een NMR-kopstuk drie maanden cel kreeg voor het bedreigen van diezelfde club.

Ook het 'Vriendenverbond Zweden-Israël' protesteert. Op donderdag raakte een van zijn aanhangers lichtgewond na een confrontatie met een neonazi. "Ook een democratie moet grenzen hebben", zegt Mikael Trolin, lid van het verbond. "Zonder spelregels holt ze zichzelf uit."

Er lijkt een festival voor nodig om dat de politiek duidelijk te maken, zegt Ljunggren. Na nog enkele gewelddadige aanvaringen, spreekt premier Stefan Löfven zich uit: "De NMR heeft hier niks te zoeken, wij zijn een democratisch forum."

Alle partijen op de SD na lopen mee in een diversiteitsparade en zes partijen komen nog diezelfde avond overeen: de wetten rond het verenigingsrecht moet aangescherpt.

Almedalsveckan lijkt haar bestaansrecht weer te hebben bewezen.

Lees ook:
Jeugdbendes in Zweden: steeds machtiger, steeds brutaler

Dodelijk bendegeweld neemt in Zweden al een aantal jaren gestaag toe. Uit recent onderzoek blijkt dat schietincidenten hier twee keer zo gangbaar zijn als in vergelijkbare Europese landen. Hoe heeft de situatie zo uit de hand kunnen lopen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden