Koffiedik kijken. Wat zien de Turken in de drab?

Koffiedikkijker en tarotkaartlezer Özlem Kapucuoglu ontvangt een klant aan haar tafel achter haar restaurant in Izmir. FOTO Aslihan Güclü Beeld OZLM
Koffiedikkijker en tarotkaartlezer Özlem Kapucuoglu ontvangt een klant aan haar tafel achter haar restaurant in Izmir. FOTO Aslihan GüclüBeeld OZLM

Al verbiedt de wet het, en zou de Koran het ontraden, waarzeggers zijn alomtegenwoordig in Turkije. Verslaggever Marije van Beek ging langs vier koffiedikkijkers. 'Ik zie een Turk. Een heel gespierde Turk.'

Ze woont bij de eennalaatste tramhalte, in een uit grijs beton opgetrokken buitenwijk van Kayseri, een stad in Centraal-Anatolië. Er flikkert een straatlantaarn. "Kom gauw mee naar binnen", zegt Selda Karatas (40), in spijkerbroek en T-shirt, als ze voorgaat naar haar appartement.

Op de drempel slaat ze haar hoofddoek af, en loopt naar de keuken. Even later komt ze terug met een zilveren servies dat niet zou misstaan in de sprookjes van Duizend-en-een-nacht. Haar twee dochters komen hun slaapkamers uit op de geur van de koffie. "Niet tot de bodem opdrinken", zegt Selda. Daar ligt gruis, dat niet te drinken is, en dat ze straks juist nodig heeft. Aan de hand daarvan gaat ze mijn toekomst lezen. "Ja, goed zo. Nu je kopje ondersteboven keren, op de schotel." Ze doet het voor. "Sluit je ogen, draai het driemaal in de rondte, en doe een wens."

Wijdverspreid

Lang voor koffie voor het eerst opduikt in historische bronnen, in de vijftiende eeuw in een soefi-klooster in Jemen, bestond al het gebruik om de toekomst te voorspellen aan de hand van de in theekopjes overgebleven bladeren. Tasseografie, zoals dat heet, is ook de benaming voor koffiedik kijken. En dat is wijdverspreid in Turkije. In een meer vrijzinnig-seculiere stad als Izmir net zo goed als in de meer conservatief-religieuze streken, waartoe Kayseri behoort. Al heerst ook het geloof dat de Koran waarzeggerij ontraadt. 'Niemand in de hemelen en op de aarde kent de geheimenissen behalve God', luidt het vers waaruit men dat opmaakt. En er geldt een wettelijk verbod, waarover later meer.

Net als veel andere Turkse koffiedikkijkers vertelt Selda alleen familie en intimi wat de toekomst te brengen heeft. "Normaal gesproken doe ik dit niet voor vreemden", zegt Selda. Maar ik ben geïntroduceerd door haar nichtje uit Amsterdam, voor wie ze via WhatsApp ook weleens een koffiekopje uitleest, en dus van harte welkom.

Achtergebleven zwarte drab

Ze tuurt nu fronsend naar de achtergebleven zwarte drab in mijn lege kopje. Zoekt naar figuren, die voor haar ogen tot leven komen, en aanwijzingen over het lot bevatten. "Wauw," zegt ze, "Ik zie zoveel dingen. Een paard, nee, wacht: een schaap. En je houdt een vlag in je hand. Dat betekent iets goeds."

"Ja", zegt Selda, "Ik weet dat er in de heilige schrift staat dat je niet naar waarzeggers mag gaan. Maar dat geldt slechts als je er echt in gelooft. En dat doe ik niet, ik doe het gewoon voor de lol."

Selda en haar dochters vertelden net nog een reeks klinkende verhalen, van koffiedikkijkers die hun toekomst gedetailleerd wisten te voorspellen, en van haar eigen voorgevoelens die precies zo uitkwamen. Maar dochter Efsan (21) zegt nu ook dat ze er niet echt in gelooft. "We richten niet ons leven ernaar in. Men zegt weleens dat je gebeden veertig dagen lang niet verhoord worden als je koffiedik kijkt. Ik geloof daar niet in. Dat soort dingen weet alleen God."

Ik had Selda nog niet verteld dat mijn zoektocht naar Turkse volksspiritualiteit puur beroepsmatig is, en dat ik persoonlijk geen enkel geloof hecht aan waarzeggerij. Die schroom was dus alvast overbodig.

Zou ze dan toch?

Ze draait het kopje, zegt dan: "Ik zie een man. Een gespierde man." De dochters lachen , maar Selda is onverstoorbaar. "Hij ziet eruit als een Turk." Ze kijkt nog eens goed. "Ja, het is overduidelijk een Turk." Mijn ongeloof wordt meteen beproefd. Zou ze dan toch? Wat ik Selda ook niet had verteld, is dat er iets speelt met een Turkse man - over een paar dagen zien we elkaar weer, in Izmir, waar hij woont.

Ze gaat door: "Hij is lang, en gespierd. Heel gespierd." Ik hoef me gelukkig niet meteen te bekeren tot het Turkse volksgeloof. Gespierd is hij namelijk in het geheel niet.

Intussen heeft Selda het over een 'terughoudendheid' en een 'verlegenheid', wat aardig klopt - het eerste van zijn kant, het tweede van mijn kant. Maar op basis van de koffiedrab ziet zij het precies andersom. "Ik zie dat hij muren naar zichzelf toe heeft gebouwd. Hij wil het sowieso wel. Maar hij denkt dat jij nog veel twijfels hebt."

Naast haar op de bank begint echtgenoot Mehmet (48) licht geamuseerd te mopperen. "Ik snap niet dat jullie nog niet heel rijk zijn, en loterijnummers kunnen voorspellen."

Niet alles vertellen

Dochter Efsan: "Maar misschien willen de djinns, de geesten, ons wel niet alles vertellen. Engelen krijgen opdrachten van God en voeren die voor hem uit. En djinns luisteren hen af. Zo komen ze dus aan hun informatie, en ze geven die aan mensen door: ze fluisteren ze in, of ze laten tekenen achter in visioenen en in de koffiekopjes."

De neef van haar ex-vriendje is 'heel begaafd', en weet vast meer te vertellen, vertelt Efsan. Muammar Adas (23) is via Instagram en Twitter te bereiken. In een café naast een winkelcentrum in Kayseri spreken we af. Eerst wil hij mijn ogen lezen, zegt hij. Een minuut lang kijkt hij me indringend aan. Hij loenst een beetje.

Lichtpaars kristal

Naast het koffiedik kijken en het ooglezen van zojuist heeft Muammar een bonte combinatie van spirituele methodes tot zijn beschikking. Hij pakt pen en papier en begint te rekenen. Mijn naam zet hij over in Arabisch schrift, en die letters vervolgens in cijfers. Achtergrondinformatie, zegt hij. Dan haalt hij een lichtpaars kristal ter grootte van een ei uit een plastic zakje - gefrummel met het doosje. "Uit de nabijgelegen bergen van Cappadocië", zegt hij.

Tekst gaat verder onder de foto

Het kristal dat koffiedikkijker Muammar Adas heeft opgeladen met Koranverzen. Foto: Aybala Carlak Beeld Marije van Beek
Het kristal dat koffiedikkijker Muammar Adas heeft opgeladen met Koranverzen. Foto: Aybala CarlakBeeld Marije van Beek

Tussendoor krijgt Muammar minstens drie keer telefoon. Bij wijze van verontschuldiging laat hij zijn whatsapp-conversaties zien. Honderden klanten, vooral meisjes, op wie hij nog moet antwoorden. "En ik maak geeneens reclame. De meeste vragen, zo'n 60 procent, gaan over de liefde en het huwelijk. De rest over werk, gezondheid en overige kwesties."

Een wens doen

Eerst moet ik een wens doen, of een vraag stellen, en die hem vertellen. Ik besluit bij de kwestie met mijn Turkse date te blijven, en vraag om helderheid in deze. (Dan is mijn exercitie meteen een vergelijkend warenonderzoek: vertelt elke waarzegger iets anders, dan is hun ongeloofwaardigheid aangetoond). Muammar veert op. Hij stopt het kristal weer in zijn broekzak, en maakt aanstalten om te gaan. Volgens zijn methode moet hij het opladen met koranverzen, legt hij uit, en dat moet in dit geval 's nachts gebeuren. "Bij elk koranvers hoort een tijdstip, en het vers dat ik voor deze situatie nodig heb, is rond die tijd."

Hij belt midden in de nacht op. Twintig over één. "Ik kan het nu zeggen", zegt Muammar. Zijn stem trilt. "Ik zie het helemaal voor me, heel helder, dat komt omdat het nacht is. Je vindt het moeilijk zijn intenties te begrijpen." Dat klopt wel. Maar ja, dit heb ik hem eerder vandaag zo ongeveer verteld. Muammar: "Hij zit ook met zichzelf. Voorlopig is er geen hoop, maar die komt wel weer, later."

De volgende dag spreken we weer af voor het overhandigen van het kristal - en rekenen we af, zo'n 25 euro. Nog een laatste gebed, dan is hij klaar. Met gesloten ogen prevelt hij, het kristal omsloten in zijn vuist. "Draag het altijd bij je, laat niemand anders het aanraken", zegt Muammar. "Hou hem af en toe vast, zodat hij warm wordt. Dan komt het goed met je liefde. Geduld. De tijd zal de werking versterken."

Spiritueel advies

Eenmaal in Izmir, ruim 800 kilometer verder, aan de zee, vind ik via Google een volgende waarzegger. Özlem Kapucuoglu, 'voor spiritueel advies'. Ze heeft haar eigen restaurant, en helemaal achterin de hoek, onder de trap, ontvangt ze klanten voor haar waarzeggerspraktijk. Er zijn kostbare methoden: waterlezen, loodlezen, zandlezen, lepellezen en zoutlezen, die kunnen oplopen tot 250 euro. Maar koffiedik kijken en tarotkaarten lezen is hier zeven euro.

Kapucuoglu (41) - een fleurige tatoeage in de hals, een piercing in de bovenlip - neemt plaats aan haar tafel. Iemand haalt koffie. Maar nog voor die arriveert weet ze het al. Haar asbak is van blauw glas, in de vorm van een oog: de nazar, het Turkse amulet dat onheil moet afwenden. Ze drukt er een peuk in uit en zegt: "Your love life sucks."

Tekst gaat verder onder de foto

Selda Karatas bij haar thuis op de bank in Kayseri. Ze ziet een paard in de drab.
Selda Karatas bij haar thuis op de bank in Kayseri. Ze ziet een paard in de drab. "Nee, wacht: een schaap."Beeld Marije van Beek

Verbod bijna vergeten

Voor een beroep dat sinds 1925 bij wet verboden is, doen de waarzeggers weinig moeite om zich te verbergen. Socioloog Zeynep Korkman van de Universiteit van Californië, die promoveerde op de honderden koffiedikkijkcafé's die Istanbul telt, sprak enkele jaren geleden van een heuse 'waarzeggerij-manie'. Het verbod is bijna vergeten, schrijft ze. In theorie staat er weliswaar gevangenisstraf op, maar in de praktijk geldt een gedoogbeleid.

Dat verbod kwam er overigens niet in de naam van de Koran, maar in de naam van het kemalisme, naar de stichter van het moderne Turkije, Mustafa Kemal Atatürk. De secularistische elites van die tijd 'koesterden een sterke afkeer jegens volksgeloof', schrijft Korkman. Naast waarzeggers werden destijds ook sjeiks, kaliefen, tovenaars en amuletschrijvers verboden. En de godsdienst kwam onder scherp toezicht van de staat.

Aan het tafeltje bij Özlem Kapucuoglu volgt een sessie van een half uur waarbij ook zij iets berekent, mijn geboortedatum nodig heeft, naar het koffiedik kijkt en tarotkaarten legt. Koranverzen gebruikt ze ook, zegt ze. "Ik ben niet religieus, maar van die heilige teksten gaat een ontegenzeggelijke kracht uit." Kennelijk weten zowel gelovigen als ongelovigen een en ander te rijmen met hun levensovertuiging.

Hij is serieus met je

Routineus spreidt ze een stapel tarotkaarten uit over tafel, en begint in vage termen over mijn leven, persoonlijkheid en carrière. Dan komt er een kaart op tafel met trouwringen. Ze spert de ogen wijd open. "Hij is serieus met je", zegt ze. "Hij wil je begrijpen. Ja, hij heeft een ego. Maar hij heeft niet tot doel je te gebruiken."

Kapucuoglu blijft zitten als ik vertrek. Buiten op het terras zitten al een tijdje vier jongens te wachten tot ze aan de beurt zijn.

Niet zoveel helderheid

Drie optimistische waarzeggers later ben ik nog niet minder nerveus voor de eerder genoemde date. Dat ze me vertellen wat ik wil horen lijkt me meer een uitgekiende vorm van klantenbinding, peins ik, in de taxi naar hem toe. Over die bewuste avond, en alle signalen en tekenen die ik wel en niet van hem kreeg, valt een hoop te zeggen, maar de slotsom luidt dat ook de werkelijkheid me niet zoveel helderheid verschafte.

Mijn reis terug naar Amsterdam voert langs Istanbul, het walhalla van koffiedikkijkers. Ik ga een laatste keer. In het Engelencafé, dat beweert dat ze de service in 2001 als eerste aanbod, vertelt Janset Durmaz (24) me over de liefde en het lot. Ze is al net zo hoopvol als de rest. "Hij lijkt nog verliefd op je. Ik zie een happy end." Ze raakt op dreef. "Hij is heel emotioneel. Hij is Turks, niet? Ja, zie je wel. Kijk uit, alsjeblieft. Mijn ervaring: ze bedekken heel je aura, uit jaloezie, ze willen controle over je. Ze willen je helemaal."

Tekst gaat verder onder de foto

Janset Durmaz in het Engelencafé in Istanbul.
Janset Durmaz in het Engelencafé in Istanbul. "Hij lijkt nog verliefd op je. Ik zie een happy end."Beeld Marije van Beek

Ik reken af, weer een tientje armer, en nog niets wijzer. Ik ga te rade bij mijn vriendin in Istanbul, Kubra, die zelf ettelijke malen haar toekomst liet voorspellen. "Soms zien ze het juist", zegt ze. "Er is een Turks gezegde: 'Geloof niet in de waarzegger, maar doe ook niets zonder hem'."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden