'Koffieboer moet Max Havelaar voorbij'

Is een pak koffie met het Max Havelaar keurmerk verantwoorder dan wanneer er UTZ of EKO op staat? Zeer beslist niet, zegt ontwikkelingseconoom Ruerd Ruben.

Koffie, koffie, lekker bakkie koffie! Hendrika Sturm, beter bekend als Rita Corita, scoorde er in 1958 een hit mee. Geen lofzang op de inspanningen van de koffieboer, geen maatschappijkritische beschouwing van de mondiale koffiemarkt, laat staan een pleidooi voor een eerlijke prijs. De koffiedrinker keek tot pak ’m beet twintig jaar geleden niet verder dan zijn kopje diep was en Douwe Egberts domineerde de markt.

Tegenwoordig is er koffie in vele soorten en kwaliteiten. Douwe Egberts (van Sara Lee) is nog altijd een grote speler, maar deelt de markt met andere aanbieders.

En wie had ooit gedacht dat Sara Lee zich bij de rechter zou vervoegen om toegang tot gemeentelijke koffieautomaten af te dwingen? Overal in het land overwegen gemeenten koffie te schenken van producenten die voldoen aan de eisen van Max Havelaar, het keurmerk van de Fairtrade Labelling Organizations International. Tot op heden kreeg Sara Lee in twee procedures ongelijk. Het staat met haar keurmerk UTZ Certified recht tegenover Max Havelaar.

De werkelijkheid is weerbarstiger dan tijdens de recente rechtszaken naar voren kwam. Is de eerlijke koffie van Max Havelaar wel beter voor de koffieboer of doen labels als UTZ Certified, de koffiecode van Starbucks, de Rain Forest Alliance of EKO het ook goed?

Hoogleraar Ruerd Ruben, ontwikkelingseconoom en directeur van het Cidin, centrum voor ontwikkelingsstudies van de Radboud Universiteit Nijmegen, komt na onderzoek in Kenia, Tanzania, Oeganda en Nicaragua tot de conclusie dat voor de koffieboer die andere keurmerken, de private labels, soms zelfs beter zijn, ook als het gaat om de hoogte van het inkomen.

Ruben volgt de eerlijke handel al jaren. Hij combineert wetenschappelijke afstand met sympathie voor de kleine koffieboer. Staand voor het schap, op welke koffie valt dan zijn oog? „Om eerlijk te zijn, kijk ik eerst naar de melange. Vroeger was het allemaal bulk, nu niet meer. Ik kom uit de Fairtradetraditie, dus ik kies uiteindelijk eerder Max Havelaar dan een ander keurmerk. Niet vanwege het verhaal op de verpakking. Daarvoor weet ik er te veel van.”

„Wat we weten, is dat in gebieden die traditioneel moeite hadden om op de koffiemarkt te komen, zeg maar de afgelegen bergachtige gebieden, Max Havelaar een grote steun is geweest voor de boeren.” Die steun is voor Ruben belangrijker dan de bodemprijs die Max Havelaar de boer garandeert.

„De koffiemarkt is redelijk krap geweest, dus was die bodemprijs niet meer effectief. En daarbij: Er is niet één koffieprijs meer. Alleen al tussen organische en reguliere koffie zit een groot prijsverschil. Bovendien zijn er nu allerlei variëteiten, waardoor smaak zoveel belangrijker is geworden dan de koffieprijs.”

Ruben erkent dat de minimumprijs een zeker nut heeft. „De boer weet wat hij krijgt. Maar voorfinanciering van de oogst, die Max Havelaar ook biedt, is belangrijker. Aanvankelijk zouden de koffiebranders die betalen. Dat is maar zeer ten dele gebeurd. Maatschappelijke organisaties hebben veel gefinancierd, die hebben het systeem gedragen. Uitstekend, maar het kwam niet uit de private sector.”

„Omdat de concurrentie groeit, hechten boeren ook aan vernieuwingen van teeltpraktijken, die zich vertalen in kwaliteit. Dat bereik je niet met een prijsgarantie, maar met overdracht van technische kennis. Hoe vaak bemest je, hoe ver staan de struiken uit elkaar, hoe vaak pluk je? Daarvoor kom je bij de private labels terecht. Die kijken vooral of het hele systeem opgekrikt kan worden.”

Ook is Ruben niet erg enthousiast over de opslag op de wereldmarktprijs die Max Havelaar geeft. Boeren kunnen daarmee projecten financieren ten behoeve van hun gemeenschap. „Voor de consument is dat een belangrijk verhaal, maar je praat over 3 tot 5 procent van het gezinsinkomen van de boeren.”

„Sommige coöperaties zetten die opslag gewoon uit in krediet, andere betalen er schooltjes of de watervoorzieningen van. Er zijn ook groepen die moeite hebben er een zinvolle bestemming voor te vinden. Vaak is die opslag net te klein om bijvoorbeeld te investeren in een koffiefabriek. En als je een groot aantal leden hebt, krijg je discussie over de besteding. Zo zijn we groepen tegengekomen die het geld al jaren op de bank hadden staat. Als je het de individuele producent vraagt, zegt hij: geef maar aan de huishoudens.”

Ruben ziet nog meer nadelen. De garantieprijs geeft boeren te weinig prikkels tot verbetering. „De dynamiek is eruit. Boeren zijn te veel gaan vertrouwen op één gewas en halen daar 80 tot 90 procent van hun inkomen uit. Vroeger hadden ze er altijd wel wat koeien of maïs bij.”

Was dat niet ook de reden die Douwe Egberts tien jaar geleden gaf om geen Max Havelaar-koffie te maken?

„The Economist stelde toentertijd vooral dat een vaste prijs tot overproductie zou leiden. Dat is niet gebeurd door de prijs, wel door de massale aanplant in bijvoorbeeld Vietnam. Het Fairtrademodel was zeker in het begin een prachtig model, maar je moet wel zorgen dat de prikkels niet verdwijnen. De boeren die we onderzochten in Nicaragua, Oeganda en Tanzania zijn begonnen met Max Havelaar. Via dat kanaal konden ze niet al hun koffie kwijt. Die zijn ze onder andere labels gaan verkopen. Dat is heel gezond, spreiding van risico.”

„Uit het onderzoek blijkt dat bedrijven die twintig jaar bij Max Havelaar zitten, het niet substantieel beter doen dan bedrijven die de overstap naar andere labels maakten. Er zit een levenscyclus in. Waar het omslagpunt ligt, weet ik niet precies, maar binnen tien jaar.”

„Max Havelaar moet niet willen groeien in marktaandeel. Ik word weer een grote fan als het zich opstelt als een marktpenatrator: een organisatie die met steeds andere boeren markten opent. Laat Max Havelaar en de andere labels niet in gescheiden compartimenten blijven zitten, laat ze elkaar aanvullen. Koffieboeren die de eerste fase door zijn, gaan over van Max Havelaar naar een ander. Dat is heel gewoon in de markt, dat heet graduation. Ik weet zeker dat consumenten zo’n rolverdeling ondersteunen. Ik in ieder geval wel.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden