Koerdische droom strandt op verraad en verdeeldheid

Een portret van de oud-Iraakse president Jalal Talabani langs de weg terwijl Iraakse troepen op weg zijn naar Kirkuk.Beeld AFP

Met de Iraakse overname, deze week, van door de Koerden bezette gebieden, zagen die hun droom voor onafhankelijkheid uiteenspatten. Voor de zoveelste keer speelde verraad een rol. Het verhaal van een staat in wording die vastliep op gebrek aan eenheid.

“Het voelt slecht om te verliezen, maar we zijn eraan gewend. Onze geschiedenis is een lang verhaal van verslagen worden en interne conflicten. Wij, de Koerden, bakken er niets van. Als we denken dat we alles hebben, gaan we er helemaal voor en verliezen.”

De Iraaks-Koerdische journalist Hîwa Qoçalî verwoordt op Facebook het gevoel van veel Koerden, nadat het Iraakse leger de afgelopen dagen alle gebieden terugnam die zij sinds de val van dictator Saddam Hoessein in 2003 bij hun Koerdische Regio in Irak (KRI) hadden weten te voegen. Het meest pijnlijk is de val van Kirkuk, de beoogde hoofdstad van een onafhankelijke Koerdische staat.

Het referendum van vorige maand, dat het triomfantelijke symbool had moeten zijn van de Koerdische wil en het startschot van afscheidingsbesprekingen met Bagdad, zette hen jaren terug in een ontwikkeling die begon na Saddams verlies van de Golfoorlog in 1991.

Op de vlucht

Verraad speelt een grote rol in de geschiedenis van de Koerden. Zoals toen zij na Saddams aftocht uit Koeweit in maart 1991 in opstand kwamen, op uitnodiging van de Amerikaanse president Bush senior. Die nam Saddam echter zijn legerhelikopters niet af en keek toe hoe zijn leger zich op de Koerden stortte, die met miljoenen naar Iran en Turkije vluchtten. Het was niet dankzij Bush, maar de Franse presidentsvrouw Danielle Mitterrand en de beelden van stervende Koerden in de ijzige bergen, dat er een no-flyzone kwam boven grote delen van wat nu de Koerdische Regio is.

Daardoor konden vluchtelingen veilig terugkeren en kwam er de-facto autonomie. Nog wel onder het toeziend oog van Saddams troepen, die zich op bergkammen hadden teruggetrokken, begonnen de Koerden hun eigen bestuur. De voormalig verzetsstrijders vormden een bestuursraad en eigen instituties.

Het was een moeizame start, want de sancties die de wereld Saddam opgelegde kwamen in Koerdistan dubbelhard aan omdat de dictator er nog eens overheen ging met eigen maatregelen en de regels voor het Olie-voor-voedselprogramma de Verenigde Naties niet toestonden Koerdisch graan te kopen.

Grote armoede

Het waren jaren van grote armoede. Hele berghellingen verloren hun begroeiing, omdat Koerden de bomen kapten om op te koken en zich te verwarmen. De weinige inkomsten kwamen van familie in het Westen, van belasting op producten die de grenzen met Iran en Turkije passeerden en uit smokkel.

De verdeling van die inkomsten was mede aanleiding voor strijd tussen de belangrijkste Koerdische leiders en partijen: Massoud Barzani met zijn KDP en de onlangs overleden Jalal Talabani en diens PUK. De burgeroorlog die zij tussen 1994 en 1998 uitvochten, leidde tot duizenden doden en een breuk die nooit helemaal zou herstellen. Vooral vanwege Barzani’s verraad, die in 1996 de hulp inriep van aartsvijand Saddam om een overwinning van de PUK te voorkomen. Vrede kwam er pas toen de Amerikanen de partijen daartoe dwongen. Ieder trok zich terug op eigen terrein: de KDP in de latere hoofdstad Erbil, de handelsplaats Duhok en het gebied ertussen, de PUK in het oostelijke Sulaymaniya en wijde omgeving.

Dat verraad is bijna ingebakken in de Koerdische politiek, zegt de Nederland-Koerdische historicus Jabar Kadir, en dat komt mede doordat zowel de relatie met buurlanden Iran en Turkije als die met de regimes in Bagdad, altijd een rol speelde in de Koerdische verhoudingen. “Zij wilden hun eigen mensen hebben in de Koerdische gemeenschap. Pas na de val van Saddam ontdekten we bijvoorbeeld hoeveel Koerden een relatie hadden met diens geheime dienst.”

Ook Barzani had familie in Bagdad, wat meespeelde bij het inroepen van Saddams hulp. En dat die kwam had weer te maken met het feit dat via de PUK zijn vijand Iran grote macht in de regio dreigde te krijgen. De Barzani’s hadden aan hun ballingschap daar ook banden met Teheran overgehouden, maar kozen ervoor als tegenwicht de banden met Turkije aan te halen. Die speelden een grote rol bij de economische opbouw van na 2008.

Autonome regio

Maar eerst zou dictator Saddam Hoessein nog verdwijnen. Na de Amerikaanse invasie van 2003 kozen de Koerden er op aandringen van Washington voor als autonome regio binnen de federatie Irak te blijven. Ze kregen grote invloed bij het opstellen van de Iraakse grondwet, diezelfde die nu de grondslag vormt voor het terugbrengen van de betwiste gebieden onder het gezag van Bagdad. Volgens die wet hadden uiterlijk in 2007 volkstellingen en referenda moeten plaatsvinden in alle gebieden waarop zowel de Koerden als Bagdad aanspraak maken. Maar die grondwet werd nooit meer dan een verzameling holle frasen, omdat de vele gaten die waren opengelaten nooit werden ingevuld.

De Koerden zouden de betwiste gebieden, waar zij samenleefden met Arabieren, christenen, yezidi’s, Turkmenen en andere minderheden, langzaam bij hun regio sprokkelen. En nadat de islamitische groep IS in 2014 Irak binnenrolde, wisten de Koerden die gebieden veilig te stellen of te heroveren. En er vervolgens Koerdisch bestuur te vestigen, tot ongenoegen van Bagdad.

In de Iraakse hoofdstad werkten zij aanvankelijk nauw samen met de sjiieten, net als zij slachtoffer van Saddam, die daar nu de meerderheid vormden. De Koerden leverden de Iraakse president. Zes jaar lang wist Jalal Talabani de vele plooien steeds weer glad te strijken. Maar nadat hij door een hersenbloeding was geveld, werden de weeffouten in constitutie en bestuur steeds duidelijker en de conflicten tussen Bagdad en Erbil talrijker.

Terwijl de regio na 2008 grote economische groei doormaakte, nam de invloed van Turkije toe. Turkse investeerders kwamen naar de hoofdstad Erbil, in de nieuwe supermarkten lagen Turkse producten en Turkse banken ontvingen de dollars uit de nieuwe oliebronnen. Tegelijkertijd nam in Bagdad Irans invloed toe, op de PUK en op andere Koerdische partijen buiten KDP-gebied. Die bereikte een hoogtepunt tijdens de strijd tegen IS, waarbij Iran steun, training en leiding gaf aan de Iraakse sjiitische milities.

De Koerdische partijen liftten mee op de welvaart in Koerdistan. Zowel KDP als PUK verdiende miljoenen aan handel in olie en benzine. Maar politieke eenheid kwam er niet, net zomin als militaire. Beide partijen hielden hun eigen peshmerga- en speciale troepen, en datzelfde geldt voor veiligheidsdiensten en -troepen. Wel kwamen er regeringen van nationale eenheid en coalitieregeringen, maar de KDP bepaalde als grootste steeds de macht.

Geheime bankrekeningen

KDP-leider Massoud Barzani, die in 2005 president van Koerdistan was geworden, weigerde in 2015 na zijn laatste wettelijke termijn op te stappen. Dat leidde tot felle ruzies met zijn coalitiepartij van dat moment, de Veranderingspartij Gorran, die bij de verkiezingen als tweede uit de bus was gekomen. Die uitslag legde de onvrede onder veel Koerden bloot over de manier waarop KDP en PUK de macht en de inkomsten deelden, waarbij miljoenen naar geheime bankrekeningen verdwenen. Het conflict leidde ertoe dat de voorzitter van het parlement, een prominent Gorran-lid, de toegang tot Erbil en dus het parlement werd ontzegd. Alle bemiddelingspogingen liepen op niets uit, ondanks druk uit het buitenland. Tijdens de strijd tegen IS lag het parlement twee jaar lang geheel stil.

In die strijd speelde de peshmerga een belangrijke rol. Die werd bewapend en getraind door de VS en Europese landen, waaronder Nederland. Barzani meende dat met die internationale steun en de rol van de peshmerga de tijd was gekomen de overname van de betwiste gebieden te bestendigen en met een referendum het proces naar afscheiding in gang te zetten.

Dat riep heftige reacties op van bijna de hele wereld. Het Westen waarschuwde dat dit vanwege die nog voortdurende strijd niet het juiste moment was. De Amerikanen boden aan onderhandelingen tussen de Koerden en Bagdad te leiden, als Barzani de stemming zou uitstellen. De PUK voegde zich onder enorme druk van Iran bij dat koor. Maar Barzani meende dat dit juist wél het goede moment was: nu was de Koerdische inzet nog nodig tegen IS en waren de Amerikanen er nog om Bagdad bij een al te felle reactie terug te fluiten.

Maar toen Bagdad, Iran en Turkije met maatregelen kwamen, gaven de Amerikanen er hun goedkeuring aan omdat het om ‘de eenheid van de Iraakse staat’ ging. Iran zette de PUK verder onder druk om akkoord te gaan met een vreedzame overdracht van de betwiste gebieden. Doordat ze zich niet verzette in Kirkuk, wordt de partij daar nu betrokken bij het nieuwe gezamenlijke bestuur.

In de steek gelaten

Koerden klagen dat de Amerikanen hen in de steek hebben gelaten. Voor de zoveelste keer zijn ze verraden. Maar toch is het nu anders, zegt PUK-politicus Jamal Hussein. “Deze keer is het onze eigen schuld. We waren gewaarschuwd. En kijk: de vorige keer dat we de Amerikanen om hulp vroegen, toen IS Erbil bedreigde, kwamen ze wel.”

En het verraad van de PUK, dat in de KDP-media breed wordt uitgedragen om de schuld bij de ander te leggen? Hussein verwacht dat de KDP op haar beurt hulp zoekt bij Turkije en de voorwaarden zal accepteren die Ankara stelt. Dat alles kan leiden tot het uiteenvallen van de regio in twee zones, waarmee de macht van de Koerden in Irak gebroken is en de eigen staat verder weg dan ooit.

De woede die filmmaker Reber Dosky op Facebook uit over het feit dat het de Koerdische partijen niet is gelukt eenheid te vormen, is typerend voor de stemming in Koerdistan. “Je bouwt een land niet op cement. Ze hebben lege gebouwen zonder mentaliteit neergezet. Altijd zijn de eigen partijbelangen boven die van het volk gegaan. Ze hebben ieder alleen maar hun eigen partij groot gemaakt. De KDP en PUK zijn de rijkste partijen van het Midden-Oosten. In plaats van eenheid hebben ze verdeeldheid onder de Koerden gezaaid.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden