'Koelbloedige aanslag' gebeurt beheerst én meedogenloos

TON DEN BOON

Trouw noemde afgelopen donderdag de slachtpartij in Parijs een 'koelbloedige aanslag'. Een lezer struikelde daarover, want koelbloedig heeft toch 'altijd iets positiefs'?

De primaire betekenis van koelbloedig is 'kalm en beheerst' en heeft inderdaad een positieve bijklank. Die betekenis berust op de gedachte dat de menselijke gemoedstoestand wordt bepaald door vier levenssappen. Deze 'humorenleer' beheerste vanaf de oude Grieken tot in de 19de eeuw de geneeskunst en onze taal heeft er woorden als koelbloedig, kwaadsappig, zwartgallig en hardvochtig aan te danken. Aan het eind van de 18de eeuw kreeg koelbloedig daarnaast een ongunstige betekenis: onverschillig, gevoelloos, meedogenloos. In 19de-eeuwse bronnen is koelbloedig dan ook geregeld te vinden in combinatie met woorden als 'moord' en 'wreedheid'.

Bij de uitdrukking 'in koelen bloede' heeft zich een vergelijkbare ontwikkeling voorgedaan. Oorspronkelijk betekende die uitdrukking neutraal 'kalm' of 'bedaard'. Zo schreef dichter Jacob Cats in de 17de eeuw: 'vermaan uw vriend met stil gemoed, en straf uw kind in koelen bloed'. Nu wordt in koelen bloede - mogelijk onder invloed van de Engelse pendant in cold blood (meedogenloos) - nog vrijwel alleen gebruikt in verband met moord en doodslag.

Daarentegen kan koelbloedig nog wél in gunstige, neutrale en ongunstige zin worden gebruikt. De betekenis van het woord is daarbij afhankelijk van de context. In gebruikelijke combinaties als 'koelbloedige aanslag' of 'koelbloedige moord' is die betekenis complex: beheerst én meedogenloos.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden