Koelbloedig gepassioneerd

De zwaar getroffen Nationale Reisopera heft vanaf morgen fier het hoofd en trekt met uitvoeringen van 'Tristan und Isolde', een van de zwaarste opera's uit het repertoire, weer door het land. Antony Hermus dirigeert de mammoetpartituur voor het eerst. 'Deze opera is net zo verslavend als heroïne.'

PETER VAN DER LINT

Dirigent Antony Hermus heeft de voorgenerale er net opzitten. Of liever gezegd: twee voorgenerales. Vanwege de zwaarte van de partituur voor zangers én musici heeft men bij de Nationale Reisopera besloten die voorgenerale in tweeën te knippen. Hermus zit vandaag gebogen over de partituur, die eruit ziet als een kunstwerk, vol geplakt met stickertjes.

"Dat is mijn systeem tijdens repetities. Ik plak papiertjes op de plekken in de partituur waar we nog wat werk moeten verrichten. Daar ga ik dan de volgende dag thuis eens goed voor zitten. Passages die ik extra moet doornemen met het orkest, plaatsen waarover ik nog afzonderlijk moet praten met een musicus of een zanger. Met zo'n partituur als deze blijf je natuurlijk constant bezig. Het is pas afgelopen als de laatste noot van de laatste voorstelling verklonken is.

"Ja, het is voor het Noord Nederlands Orkest de allereerste 'Tristan und Isolde', maar ook voor mij. Ik heb al heel wat Wagner-meters gemaakt, maar 'Tristan' is nieuw voor mij. Het grootste probleem is hoe je overzicht krijgt op die vier uur bedwelmende muziek. En hoe je het doseert om het vol te houden, en niet al na de eerste akte op apegapen ligt. Voor zowel zangers als musici is deze partituur killing! Maar de musici van het orkest zien dit project vooral als een uitdaging, en ik moet zeggen dat ze enorm goed voorbereid waren, toen ik met hen begon te werken. Ze doen het werkelijk fantastisch.

"Natuurlijk heb je voor je gevoel altijd te weinig tijd. Voor de legendarische uitvoeringen van Carlos Kleiber in Dresden eiste en kreeg de dirigent destijds zestien orkestrepetities voordat de zangers erbij kwamen. In de huidige tijd van krappe kassen hebben wij die luxe natuurlijk niet. Je moet daarbij ook niet vergeten dat het voor de musici vaak lange dagen zijn. Twee uur in de bus naar Enschede, daar ruim zes uur repeteren, en weer twee uur terug in de bus - ik geef het je te doen."

Een gevaarlijk stuk
Hermus is al vele jaren als opera- en orkestdirigent werkzaam in Duitsland en Frankrijk. Sinds het seizoen 2009-2010 is hij Generalmusikdirektor van het operahuis in Dessau. Daar zijn ze bezig met het opbouwen van 'Der Ring des Nibelungen'; de hele cyclus moet in 2015 te zien zijn. Bij zijn aantreden in Dessau dirigeerde hij 'Lohengrin'. Veel Wagner dus, maar wat maakt 'Tristan und Isolde' zo bijzonder?

"Ik vind dat deze opera geheel op zichzelf staat in het oeuvre van Wagner. Het is een gevaarlijk stuk, het zuigt je onherroepelijk naar binnen. En 'Tristan und Isolde' is bovendien in hoge mate verslavend. Mijn leraar zei ooit voor de grap tegen mij dat Wagners 'Lohengrin' te vergelijken is met marihuana, zijn 'Ring des Nibelungen' met cocaïne, maar 'Tristan und Isolde' met heroïne. Ik heb met geen van deze substanties enige ervaring, maar ik begrijp de vergelijking heel goed. Je voelt het vooral in de tweede akte. Daarin moet je boven alles koelbloedig gepassioneerd zijn. Daarmee bedoel ik dat je wel veel passie mag laten zien, maar op gepaste afstand moet blijven. Doe je dat niet, en laat je je meeslepen dan ga je kopje onder.

"Het is waanzinnige muziek. Letterlijk. Iemand opperde dat al vlak na de première en ik kan dat alleen maar onderschrijven. Meeslepende muziek, een pakkend verhaal, waar je toch maar moeilijk een vinger achter krijgt. Weet je dat er in de geschiedenis twee dirigenten het leven lieten vanwege 'Tristan und Isolde'? Ik zeg het nogmaals: je moet koelbloedig gepassioneerd zijn. Anders kom je in een centrifuge terecht.

"Het gaat er vooral om dat al die noten begrijpelijk worden. Een gemiddelde symfonie duurt drie kwartier. Daarbinnen vind je als musicus veel sneller het verband. Maar in 'Tristan' staat elke akte gelijk aan twee symfonieën. Dat zijn dus zes symfonieën op één avond. Om dat te doorgronden, daar heb je tijd voor nodig.

"Opera is een aparte sport. Een symfonie dirigeren - leerde ik - is als een wandeling door een bos. Je ziet de bomen, je loopt over het gras, de open vlaktes. Het leiden van een opera is als het beklimmen van een berg. Je loopt ook tussen de bomen en over het gras, maar als je boven bent heb je daarbij nog een prachtig uitzicht.

"Ik vond het vroeger als pianist al veel leuker om met mensen samen te spelen in plaats van alleen. Ik ben daardoor geschoold in het luisteren naar anderen, en in het reageren op hen. Dat heb je als operadirigent in hoge mate nodig. Je moet kunnen voelen wanneer een zanger in ademnood raakt. Je moet de boel kunnen opvangen als er op de bühne een scenisch foutje wordt gemaakt en de zangers in de war dreigen te raken.

"Deze opera is voor de zangers ook niet niks. Doe het maar eens! Op de bühne hoor je het orkest vaak heel slecht, je moet acteren én op de dirigent letten. En vergis je niet, de zangers in 'Tristan und Isolde' zijn ieder bij elkaar bijna non-stop twee uur aan het zingen. Ga er maar aan staan! Mijn taak is om dat voor hen mogelijk te maken, ook in psychologisch opzicht."

Hermus, die een paar jaar geleden een fantastische 'Un ballo in maschera' van Verdi bij de Reisopera dirigeerde, komt terug bij een gezelschap dat door de bezuinigingen hard werd getroffen. Hoe trof hij het gezelschap aan?

Hoopvolle operageest
"Laat het hier nog maar eens gezegd zijn, het is dramatisch wat er met de Reisopera gebeurd is. Dat is met geen pen, met geen viltstift te beschrijven. Een goed functionerend bedrijf zo kapotmaken, daar verdient de politiek een enorme draai om de oren voor. Ik vind het knap dat ze in Enschede weer een hoopvolle operageest op de rails hebben gezet. Er wordt hier met zo veel passie door zo veel minder mensen gewerkt. Ik neem daar mijn pet diep voor af. In Duitsland, waar ik al sinds 2003 werk, is het anders. Duitsland is veel groter, en iedere zichzelf respecterende stad van 100.000 inwoners en groter heeft een eigen theater, waarin vaak orkest, ballet, toneel en opera een huis hebben. Het klimaat is nog steeds niet slecht maar ook in Dessau gaat het wringen. Dessau ligt in deelstaat Sachsen-Anhalt en dat is een arme provincie. Wij worden voor de helft door de stad en voor de andere helft door de provincie gesubsidieerd. De stad staat vierkant achter ons, maar de provincie wil ons drie miljoen euro minder geven. De bestuurders daar hebben geen idee wat cultuur voor een stad of een provincie betekent. Maatschappelijke impulsen gaan bijna altijd van kunstenaars uit. Je hoort vaak dat kunst de slagroom op de taart is, maar kunst is de gist in het deeg.

"Ik wil niet te veel klagen. In Dessau komen mensen uit de verre omgeving kijken, omdat we bijzonder repertoire brengen. Onze productie van Aubers 'La muette de Portici' is net op cd uitgekomen, en er zijn besprekingen gaande of dat met onze 'Esclarmonde' van Massenet ook gaat gebeuren. Onze 'Ring' doen we in een mooi Bauhaus-decor; Dessau is natuurlijk een belangrijke Bauhaus-stad."

In zijn lange ervaring in Duitsland kreeg Hermus ook te maken met het daar populaire, moderne regie-theater. Toch? "Ha, ha, ha, ha, ha! Zullen we er niet over praten? Dank je wel.

"Onze regisseur hier, Jakob Peters-Messer, is fantastisch. We hebben vooraf veel getelefoneerd. Bij de eerste repetitie was hij daarom geen vreemde meer voor mij. We zitten samen in één boot. Hij vertelt het verhaal clean, op een abstracte manier. We hebben geen letterlijke decors, weinig rekwisieten en suggereren veel met licht. Ik vind dat een goede keuze. De muziek is al zo overdadig, die moet je niet ook nog eens scenisch overvoeren. Ik heb bij deze enscenering het gevoel dat bak en bühne elkaar mooi ondersteunen en versterken."

Tristan und Isolde
'Tristan und Isolde' van de Nationale Reisopera en het Noord Nederlands Orkest gaat morgenmiddag onder leiding van Antony Hermus in Enschede in première. In het Willem Wilminktheater waar ook nog voorstellingen zijn op 25 en 28 september en op 1 oktober. Daarna tournee naar Heerlen (4), Leeuwarden (9), Rotterdam (12), Utrecht (15), Den Haag (17), Maastricht (20), Zwolle (29) en Assen (31). De regie is van Jakob Peters-Messer. www.reisopera.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden