Knuffelpaus brengt vertrouwen in plaats van angst en argwaan

Paus Franciscus op bezoek in Brazilië Beeld EPA

Dankzij de vrolijke knuffelpaus Franciscus willen katholieken weer bij hun kerk horen. Hij is als een lieve oom die nooit iets gek vindt en die altijd van je blijft houden.

Geweldig. Super. Echt een ommekeer. Nu durf ik weer te zeggen dat ik katholiek ben." Ze komt net bij het Maria-altaar vandaan in de Sint Janskathedraal in Den Bosch, de 74-jarige mevrouw Van den Hurk. Wat het precies is dat haar zo enthousiast maakt over paus Franciscus? "Zijn uitstraling. Zijn uitspraken ook. Ik wil geen kwaad spreken over die ander, maar in die tijd dacht ik: laat maar zitten. Wat een rommel en een rotzooi." Een vaste kerkganger is ze niet. Vlak voor op deze donderdag de dagelijkse eucharistieviering van half een begint, verlaat ze de kerk. Nog even de stad in.

Zo'n vijftien mensen zijn op deze donderdagmiddag aangeschoven bij het hoofdaltaar, waar de jonge kapelaan Patrick Kuis aan de eucharistieviering is begonnen. Hij bidt voor paus Franciscus, "dat onder zijn bezielende leiding velen weer de weg naar de kerk zullen vinden".

Hoeveel jongeren er precies op het strand van Copacabana waren tijdens de slotviering van de Wereldjongerendagen in Rio de Janeiro op zondagochtend, blijft gissen. Schattingen spreken van ruim drie miljoen. Wie achteraan stond was misschien wel twee kilometer van de paus verwijderd. Maar wat gaf het.

Paus Franciscus is zo iemand bij wie mensen graag in de buurt zijn en niet alleen omdat hij beroemd is of machtig. Maar misschien omdat hij het gevoel geeft dat hij dichtbij wil zijn. Dat begon al die eerste minuten na zijn allereerste verschijnen op het balkon van het Pietersplein, met zijn 'Goedenavond broeders en zusters' en zijn oproep voor hem te bidden, want het was nogal iets wat hem overkwam. Op die simpele manier schiep hij een band, en dat was in Rio de Janeiro net zo. In de sloppenwijk dankte de paus de mensen voor hun gastvrijheid, hij omhelsde een drugsverslaafde, langer dan alleen voor de beleefdheid. En hij omhelsde de Nederlandse studente Annemarie Scheerboom nadat zij hem welkom had geheten.

Paus Franciscus spreekt niet alleen met zijn handen, maar ook met zijn wenkbrauwen. Dat is op foto's goed te zien, vooral als zich iets onverwachts voordoet. Dan trekt hij ze op en komt die blik, waardoor hij eruit ziet als je liefste oom. De oom die nooit iets gek vindt en die altijd van je blijft houden.


 
Geen omhaal van woorden, maar een omhelzing; dat is de theologie van deze paus
Het beroemde Copacabana strand van Rio de Janeiro stroomde vol tijdens het bezoek van de paus Beeld ap

Open blik
Afgelopen dagen in Rio zagen de jongeren steeds weer die open blik. Het gebeurde toen vrijdag een jongen in een geel-groen shirt door de hekken heen op de paus af kwam rennen, Nathan de Brito, die per se wilde vertellen dat hij priester wilde worden. Foto's van Nathan, opgetild door de man in het wit, gingen de wereld rond. Het gebeurde toen zijn kleine Fiat klem kwam te zitten in het verkeer en hij het raam opendraaide en handen gaf aan de menigte om hem heen. Geen paniek. Het gebeurde in het vliegtuig terug, toen hij onverwacht meer dan een uur de tijd nam voor vragen van journalisten. Wat toch best lang is voor een man die zich ook als aartsbisschop zelden liet interviewen.

En juist tijdens dat geïmproviseerde interview deed hij uitspraken die wereldnieuws werden. Het was vooral door de manier waarop hij over homoseksualiteit sprak, niet door wat hij zei. Want dat de rooms-katholieke kerk niets tegen homo's heeft zolang ze kuis leven, is al eeuwen bekend. Zijn uitspraak dat homo's best priester kunnen worden is eigenlijk vooral nieuw omdat voorganger Benedictus bezwaar had gemaakt tegen priesters die op mannen vallen. Vooral de toon van Franciscus bracht de journalistieke pennen in beweging: "Als een homo die van goede wil is de weg van God zoekt, wie ben ik dan om te oordelen?" Met die toon en daarbij die blik, heeft paus Franciscus velen geraakt. Zo'n toon schept ruimte. Moeilijker is het met zijn besliste afwijzing van de priesterwijding van vrouwen. Die deur is dicht, zei hij. Duidelijke taal. Van hem wordt het geaccepteerd. Nu nog wel, in ieder geval.


Scoren op Twitter
Op Twitter doen de pauselijke wenkbrauwen hun werk niet. Toch scoort paus Franciscus ook daar. Hij heeft niet de meeste volgers, maar wel de meeste invloed, volgens het Amerikaanse onderzoeksbureau Burson-Marsteller. Dit marketingbureau onderzoekt jaarlijks welke leiders het meest invloedrijk zijn en nee, het is geen katholiek bureau. Dat hij bovenaan staat dankt Franciscus aan zijn Spaanse Twitter-groupies die zijn tweets massaal beantwoorden. Daarmee bespeelt de paus met 7 miljoen volgers de sociale media beter nog dan Barack Obama, die er 33 miljoen heeft.

Over het verschijnsel paus waren de meningen tot voor kort in Nederland eenduidig. 'Afschaffen!' riepen katholieken en protestanten in koor. Wie dan nog de naam van de goedmoedige Johannes XXIII liet vallen, kon nog wel even wat twijfel zaaien, maar toch was de toon beslist. Hoe snel kunnen dingen veranderen. Met de vrolijke Franciscus is afschaffen niet meer aan de orde. En katholieken willen weer bij hun kerk horen.

De kerk van paus Franciscus is geen rigide rechter, maar een wijze oom die in nood nabij wil zijn. Franciscus is de paus van de Fiat met het open raam, hij is de knuffelpaus, hij is van de uitspraak dat geloven iets is voor vrolijke mensen, want kijk maar naar hem.

Je zou kunnen zeggen dat iedere paus makkelijk kan scoren bij de Wereldjongerendagen. Juichen doen de katholieke jongeren toch wel, wat hun leider ook doet of zegt, ook als hij zijn wenkbrauwen stilhoudt.

Toch speelt er meer. Van het begin af aan blijft Franciscus uit de buurt van de sfeer van macht en pracht. Hij is ook maar een mens, die moe is na een week Rio zoals hij in het vliegtuig terug aan journalisten zei. Een mens die geraakt wordt wanneer hij iemand ziet die probeert van een verslaving af te komen, of die verlamd op een bed ligt of blij op hem af komt rennen. Simpele nabijheid, vol vertrouwen in de medemens. Geen kerkvorst die met zijn oordeel klaarstaat en die wel even zal vertellen hoe de wereld in elkaar steekt. Indirect zegt hij daarmee dat mensen zelf diep in hun hart wel weten hoe het zit en wat er van hen gevraagd wordt. Daarmee toont hij zich een modern leider, die bouwt op zijn omgeving.

Charisma
Natuurlijk gaat hij niet zeggen dat abortus verboden is, zei hij in het vliegtuig op weg naar Rome. Jongeren kunnen toch zelf wel snappen hoe de kerk daarover denkt? In plaats daarvan was er die ontmoeting met die jonge ouders geweest, met in de armen hun baby met maar een half stel hersenen. Ze hadden geweten dat hun kind gehandicapt geboren zou worden, en besloten het te krijgen. Paus Franciscus omhelst ze. Dat is zijn theologie. Geen omhaal van woorden, maar een omhelzing.

Zo omhelsde hij ook verslaafden, gedetineerden en anderen die hij de 'moderne armen' noemt. Geen slachtoffers van seksueel misbruik door priesters, voor zover bekend. Waar bij reizen van zijn voorganger Benedictus zo ongeveer de seconden geklokt werden die aan deze slachtoffers besteed werden, zeurt nu niemand dat in Rio dit thema even niet aan de orde was.

Eigenlijk is het niets nieuws, dat charisma vooral gaat over wenkbrauwen, armen of een stem, en niet over de precieze formulering, of over theologische opvattingen.

Wat hij precies zegt, maakt eigenlijk nog niet zo heel veel uit. Neem de Poolse paus, Johannes Paulus II. Nog immer populair, zelfs weer in Nederland. Weten we nog hoe conservatief hij was, vooral met betrekking tot vrouwen? Weten we nog dat hij abortus fel afwees, ook als een vrouw verkracht was? Zoiets tast charisma kennelijk niet aan.

Paus Franciscus straalt vertrouwen uit. Hij is niet bang als zijn auto klem komt te zitten. Hij is niet bang een sloppenwijk in te gaan. Hij is niet bang een drugsverslaafde langdurig te omhelzen. Hij is niet bang voor homopriesters. De drie miljoen op het strand van Copacabana stuurde hij naar huis met de woorden: "Gaat heen, zonder angst, om te dienen". Vertrouwen in plaats van angst en argwaan. Dat is misschien wel de grootste koerswijziging.

In de Bossche Sint Jan verlaten de kerkgangers de banken bij het hoofdaltaar. Een van hen is Marc Benning (38), manager bij een medisch bedrijf. Hij komt geregeld in de kathedraal, al vindt hij het beleid van de bisschop wel erg conservatief. Hij bekeek de beelden uit Rio op zijn iPad. "Je zag die jongeren in de branding staan tijdens de mis, twee uur lang. Deze paus geeft hoop, in ieder geval aan mij." De paus is twee keer zo oud als hij zelf is. "Als manager zal hij nog veel moeten aanpakken. Ik hoop dat hij energiek blijft en dat hij ons blijft verrassen."

En ja, hij geeft toe dat hij er wel iets meer trots op is dat hij katholiek is.

 
Wat hij precies zegt, maakt eigenlijk nog niet zo heel veel uit.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden