Knotsenburg ziet eindelijk resten van Knodsenburg

Archeologen Nijmegen leggen restanten roemrucht fort bloot

Nijmegen is in de ban van Fort Knodsenburg. Het zestiende-eeuwse fort ligt pal tegenover de oude binnenstad, aan de Waaloever in Lent. Tot voor kort vrijwel onzichtbaar. Nu bezoeken stadsbewoners massaal de archeologische opgraving in dit militaire bolwerk. Hun voorouders verjoegen er in 1585 prins Maurits en zijn Staatse leger met knotsen. Dagelijks vinden de archeologen nieuwe restanten van dit fort uit de Tachtigjarige Oorlog. Ze graven met haast, want straks stroomt de Waal er doorheen via een nieuwe zijtak.

"Wij wisten natuurlijk wel dat hier ergens het Fort Knodsenburg moest liggen", vertelt Kees Brok, opgravingsmanager van de gemeente Nijmegen. "Wat het oude fort precies voorstelde, wisten we niet. In Nederland zijn meer forten uit deze periode, maar daar vindt geen archeologisch onderzoek plaats zoals hier. Dat maakt dit project bijzonder. We zijn vooral nieuwsgierig naar wat de fortbewoners hier in vredestijd deden. Dat is veruit de langste periode geweest."

De Knodsenburg hoort bij de stadsidentiteit. Nijmegen heet met carnaval "Knotsenburg". In de zestiende eeuw werd het gewoonte dat Nijmegenaren geschillen met de knots beslechtten, zeker na de Reformatie, toen de godsdiensttwisten uitbraken. In 1585 verjoegen Spaansgezinde rooms-katholieken met knotsen hun calvinistische stadsbestuurders, zelfs uit het versterkte Fort Knodsenburg dat juist was omgebouwd voor de herovering van Nijmegen. Pas in 1590 en 1591 slaagde Maurits erin de stad vanuit het fort 'te ontzetten'.

Het stof der eeuwen daalde op Fort Knodsenburg neer. De achttiende-eeuwse uitbreidingen herken je nog alleen aan de stervorm van sloten en bomenrijen. Het fort werd een kale plek in Lent. Het rivierdorp, in 1998 bij Nijmegen gevoegd, ligt inmiddels in het hart van de stad. De Waal stroomt er straks dwars doorheen, ook deels over de Knodsenburg. Het rijksproject 'Ruimte voor de Rivier' en de nieuwbouw in Nijmegen-Noord gooien de ruimtelijke ordening van de stad compleet overhoop. Een extra Waalbrug is in aanbouw.

Brok wijst bij een meters diepe graaflocatie op houten palen van de oude toegangsbrug en op de stenen fundering van het bruggenhoofd van het fort. Pal erachter staat een idyllisch wit woonboerderij. Die moet op de resten van de Knodsenburg staan. De komende tijd maakt dat huis plaats voor een zandberg om van het dorpsdeel Veur-Lent een echt Waaleiland te maken. Brok graaft dus niet verder. Onder het stadseiland en de uiterwaarden blijft Maurits' oerfort grotendeels in tact. Onzichtbaar.

Een medewerker zet een kratje roestige kanonskogels neer. Knotsen zijn niet gevonden, wel ander wapentuig. Tot verwondering van Brok nog niks uit de Tweede Wereldoorlog die Nijmegen ter plekke zwaar trof. Drie begraven lichamen zijn gevonden met de musketkogels er nog bij. "Gefusilleerd", vermoedt Brok. "Aan uniformknopen hopen we af te leiden bij welke partij ze hoorden: de Spanjaarden of het Staatse leger."

Brok en zijn 45 archeologische medewerkers mogen deze zomer nog schatgraven langs de dijk. Nijmegen heeft als archeologiestad een naam hoog te houden. Met Maastricht claimt de Gelderse stad de titel 'oudste stad van Nederland'. Met vondsten vanaf de Romeinse tijd is het een archeologisch walhalla. "De medewerker die bij dit fort als eerste kinderkleding of sieraden vindt, krijgt een beloning", zegt Brok.

Alle geplande rondleidingen door de gemeente Nijmegen zijn al volgeboekt. "We houden er gewoon meer", zegt Brok. Komend jaar begint de aanleg van de Waalarm. In 2015 spoelt de rivier het bruggenhoofd van Knodsenburg schoon. Eiland Knodsenburg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden