Knokken tegen de monocultuur

Ben Koks strijdt tegen de intensieve landbouw, in Groningen, de rest van Nederland en Afrika. Het eist nogal wat van hem: 'Ik heb er pijn in de kop van'.

Dat Ben Koks een 'doener' is kun je wel zien aan zijn kolenschoppen van handen en de enorme terreinwagen waarin hij zich pleegt te verplaatsen. Als oprichter en directeur van de Werkgroep Grauwe Kiekendief heeft hij door ingrepen op het Groningse platteland het aantal broedparen van deze vogel weten op te stuwen van 1 naar 50.

Maar dat is niet het succes dat hem dit jaar in één sprong op positie 44 van Trouws Duurzame 100 bracht. Het gaat hem nadrukkelijk niet om die ene soort, of dat nu de kiekendief of de veldleeuwerik is. Sterker nog, Koks haalt z'n neus op voor wat hij noemt 'paapjes-tellers' en 'natuurbeschermers die druk zijn met Rode Lijstjes'. Het gaat Koks om het gehele systeem dat onder druk is komen te staan van de intensieve landbouw, en dat is niet typerend voor de 'bloempot Nederland', zo zegt hij, maar een wereldwijd probleem.

Daar is-ie zelf achtergekomen, door eigen onderzoek dat niet alleen innovatief was, maar ook eigenzinnig. Om de teruggang van de vogelstand in Oost-Groningen te onderzoeken, reisde Koks naar de Noord-Europese broedgebieden, maar ook naar landen als Tsjaad, Niger en Mali. Hij was de eerste die experimenteerde met langjarig satellietonderzoek waarbij vogels zenders aangebracht kregen waardoor de trekbewegingen zichtbaar werden.

"Die hebben ernstig te lijden van de schaalvergroting in de landbouw", vertelt Koks. "Op die enorme akkers met slechts één product kunnen ze niet overleven, en dat geldt voor Nederland, maar ook en in toenemende mate voor Afrika." Daar ziet Koks tegenwoordig enorme velden ontstaan met dezelfde gewassen, waaruit biodiesel wordt gemaakt. "Dat lijkt een milieuvriendelijk ontwikkeling, maar het tegendeel is waar. Zowel in Nederland als in Afrika gaan de vogelstanden dramatisch achteruit", zegt Koks.

Maar Koks wil niet de onheilsprofeet zijn. Hij heeft óók gezocht naar een oplossing Dat is niet het agrarisch natuurbeheer, een regeling die hij verafschuwt, waarbij boeren enorme bedragen subsidie krijgen als zij een akkerrandje met bloemen inzaaien. Volgens Koks heeft dat te weinig effect. Hij pleit voor 'natuur-inclusieve' landbouw waarin boeren mét de natuur gaan werken. "Maar daar zijn wel andere boeren voor nodig dan de huidige slaven van de bank", zegt hij. Hij zoekt boeren die het vakmanschap nog verstaan, en vindt deze ook.

Vogelakker

Koks introduceerde de 'vogelakker', percelen van minstens 5 hectare waarop verschillende gewassen worden geteeld, de bodemverbeteraar luzerne groeit, en waar braakstroken insecten moeten trekken. En wat blijkt: het leven komt terug. In de bodem krioelt het van de wormen, in de stroken met wilde bloemen zoemen de bijen, libellen, muggen en vliegen, en die trekken weer vogels aan. Zo'n natuurlijke vogelakker heeft minder mest nodig en geen bestrijdingsmiddelen. Koks' vogelakker is tegenwoordig ook opgenomen in het door hem verfoeide stelsel van agrarisch natuurbeheer, als énige maatregel die van tevoren is getest en efficiënt is bevonden.

Koks is een emotionele man, en de strijd tegen de landbouwlobby is hem niet in zijn koude kleren gaan zitten. "Ik heb er pijn in mijn kop van." Eind van het jaar draagt hij zijn Werkgroep Grauwe Kiekendief over aan zijn medewerkers, en gaat hij zelf in Frankrijk wonen, bij de Pyreneeën. "Daar heb ik weer alle geluiden die van het Groningse platteland zijn verdwenen", zegt hij. "Bij mijn nieuwe huis hoor je de groene specht." In de rust van de Franse campagne wil hij werken aan een boek dat als handleiding kan dienen voor mensen die het platteland willen redden. En hij is vanuit Zuid-Frankrijk veel sneller in Afrika, want juist daar moet het de komende jaren gaan gebeuren. Koks is een onafhankelijk denker die gesteund door wetenschappelijk onderzoek met praktische oplossingen komt voor Nederland, maar toch vooral een internationale benadering prefereert. Dat moet de jury van de Duurzame 100 zijn opgevallen.

Ben Koks (1970) Directeur Stichting Werkgroep Grauwe Kiekendief, nieuw op plaats 44

De groene ranglijst stap voor stap

De ontknoping van Trouws Duurzame 100 van 2015 nadert. Vandaag de nummers 50 tot 25. Vrijdagavond worden in het Academiegebouw in Utrecht de toppers bekendgemaakt. Zaterdag staan zij in een speciale bijlage.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden