Knokken om de kokkel

Op een topdag vangt een kokkelvisser 60 000 kilo kokkels per uur. Aan boord van de Harlingen 24 toont vloot-coördinator en oud-visser Arie Bakker (61) hoe de moderne kokkelvisser werkt.

Onder de brede boot staat zo'n 70 cm water. Aan weerszijden van het schip zijn lange pijpen bevestigd met aan het uiteinde een 'kor': een soort kooi op een slee. Die slee sleept over de zeebodem, een sterke waterstraal spuit de kokkels los, waarna een mes ze opwipt en de kokkels via de slurf aan boord worden gezogen. Kokkelvissen lijkt op vredig tuffen over de Waddenzee, terwijl de kokkels op het dek zich als vanzelf opstapelen.

Dat mechanische vissen, dat geschraap over de bodem, is reden voor een eindeloze discussie tussen vissers en milieubescherming. Vandaag laat de boot een donker spoor omgewoelde bodem na voor de kust van Vlieland. Daar zie je met een paar maanden niets meer van, stellen de vissers. Mogelijk onherstelbare schade, zeggen de tegenstanders.

Als hij nou zo populair als een mossel was, dan hadden de vissers niet zo'n imagoprobleem, is de mening aan boord van de Harlingen 24. Maar Koos Teerling (49), zijn zoon Bote (22) en Klaas de Jong vissen kokkels. Al zijn de blikjes op verjaardagsfeestjes z¢ leeg, keer op keer moeten ze uitleggen wat een kokkel nu precies is. Het is het beestje dat huist in de schelpen die later dienstdoen als fietspadverharding of woningisolatie. Maar in Spanje en Italië zijn ze perfect voor de paella's, tapas en pastas. Voor die export werken ongeveer driehonderd mensen in de kokkelvisserij - waar ongeveer 60 miljoen euro per jaar mee gemoeid is - verdeeld over vier bedrijven: Heiploeg Shell fish International, Roem van Yerseke, Prins & Dingemanse en Landa bv; en drie zelfstandigen.

Tussen augustus en eind december moet de buit binnen zijn. In het voorjaar en de zomer repareren de vissers schepen en trekken ze het wad op om de mooiste plekjes voor het volgende seizoen te ontdekken. Door de strenge vorst, schelpdiervergiftiging veroorzakende algen in de Waddenzee en rechtszaken is dit een dramatisch seizoen. Het was een schrale troost dat de Raad van State toestemming had gegeven tot 31 januari te vissen in gebieden die normaal gesproken gesloten zijn.

De kokkelvissers hebben op het moment niet veel plezier in hun werk. Elk jaar moeten ze vergunningen aanvragen om te mogen vissen. En elk jaar krijgen ze standaard een bezwaarschrift aan de broek van milieu-organisaties. Elk jaar weer die negatieve verhalen in de krant. In afwachting van het EVA II-rapport kunnen ze geen investeringen doen en leven ze in onzekerheid. En dat terwijl ze hun leven zo gebeterd hebben. Het EVA II-rapport is een studie die in opdracht van het ministerie van landbouw, natuur en visserij wordt geschreven door het Rijksinstituut voor visserijonderzoek (Rivo), het Rijksinstituut voor kust en zee (RIKZ) en Alterra.

,,Vroeger was het rauzen'', zegt Klaas de Jong. ,,Ieder voor zich en maar zien wie met de meeste kokkels thuiskwam.'' Vissers voerden onderling een enorme competitie. En daar kwamen geldwolven op af, erkent ook Teerling. In 1992 kwam de kentering en werden de wildwest-taferelen opgeheven. Het vergunningenstelsel deed zijn intrede, de handelaren en zetbazen vertrokken en de echte vissers bleven over. Een jaar later sloot de overheid 26 procent van de Waddenzee af voor kokkelvisserij. In 1999 werd tijdelijk nog eens vijf procent extra gesloten om mosselbanken de kans te geven zich te herstellen. Een zwarte doos aan boord registreert exact of de schepen in het toegestane gebied opereren.

Onder druk van steeds strengere eisen en kritiek vanuit de maatschappij ontwikkelden de vissers het zogenaamde 'duurzame vissen', in overleg met onder meer het Rivo. Jaarlijks wordt voedsel gereserveerd voor de waddenvogels. Als er daarna niets overschiet wordt er niet gevist. Bovendien verspreiden de boten zich en delen de vissers de opbrengst, dus elkaar te vlug af zijn is nutteloos. De spanning is er wat uit, maar het werkt perfect, zo vinden Teerling, De Jong en Bakker.

Bij Theunis Piersma (een van de namen die bij kokkelvissers de stoom uit de oren doet komen) moet je niet met dat verhaal aankomen. ,,Duurzame visserij? Wat is dat in vredesnaam? Die schepen richten een grote ravage aan op het wad, waar de ecologische sporen jaren later nog van te zien zijn.'' Piersma is onderzoeker bij het Koninklijk Nederlands instituut voor onderzoek der zee (Nioz) en de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) én een van de felste tegenstanders van de kokkelvisserij. De wijze waarop de voedselreservering wordt vastgesteld slaat nergens op, zegt hij. Ook de Waddenvereniging, onderzoekers van het Rivo en anderen vinden dat de hoeveelheden voedsel worden overschat door een verouderde berekening. De kokkelvissers zeggen dat de methode sinds 1992 sterk verbeterd is.

De vissers willen de gesloten delen van het wad bevissen, waar veel grotere kokkels liggen die meer opleveren en voor sommige vogels minder interessant zijn. Kleinere oppervlakten bevissen, maar met meer opbrengst. ,,Kijk, dan praat je over duurzaamheid'', vindt Teerling. Evenals Piersma gruwelt Lian Rombouts van de Waddenvereniging bij het idee. ,,In de open gebieden is jaren zwaar gevist. Daar liggen nu zo weinig kokkels dat vissers naar de gesloten gebieden uitwijken. Dat is hooguit duurzaam voor de industrie.'' Piersma: ,,Nu willen ze in de gesloten gebieden vissen. Rara hoe kan dat? Ze hebben niet genoeg aan die 70 procent opengestelde gebieden.''

Voor Piersma en de Waddenvereniging is het evident dat vogels sterven door gebrek aan voedsel en aantasting van hun leefomgeving. ,,De vissers beweren telkens dat vogels geen kokkels eten die groter zijn dan 15 mm. Dat geldt alleen voor de eidereenden, die slikken ze met schelp en al door'', legt Rombouts uit. De aantallen scholeksters zijn met een derde gedaald, eidereenden hebben zware klappen gehad en van de kanoet - studie-object van het Nioz en de RUG - zien onderzoekers niet de honderdduizend die ze gewend zijn, maar hooguit twintigduizend.

Op zoek naar een verklaring is een rapportenoorlog uitgebroken. Maar de vissers wantrouwen de onderzoekers. ,,Dat zijn onze grootste tegenstanders'', klinkt het op zee. Een wetenschapper als Piersma verwacht ook al weinig van het ophanden zijnde evaluatie-onderzoek. ,,Een budget van dik drie miljoen euro, dat is een peulenschilletje! Zo doe je geen fundamenteel wetenschappelijk onderzoek. Die onderzoekers hebben er het geld en de tijd niet voor.'' Bovendien komt het onderzoek te laat. Het is alsof je een studie verricht naar de gevolgen van het verlies van tropisch regenwoud terwijl het bos al lang gekapt is, vindt Piersma.

Bruno Ens, leider van het te verschijnen evaluatie-onderzoek, heeft begrip voor de kritiek van wetenschappers van het Nioz. Het grootste deel van de bestudeerde gegevens stamt van na 1993, toen de eerste delen van het wad voor visserij werden gesloten. Het is maar de vraag of tien jaar voldoende is om een goede vergelijking te maken met de wél beviste delen. Ens is het met de kokkelvissers eens dat het moeilijk is aan te tonen dat zij de hoofdverantwoordelijke zijn voor problemen op het wad. Klimaatveranderingen, wereldwijde fluctuaties in populaties, parasieten, virussen, tal van andere oorzaken veranderen de natuur.

De praktijk wijst volgens de vissers ook op een gunstig bij-effect van de visserij: het omwoelen van de bodem veroorzaakt meer broedval, het ontstaan van jeugdige kokkels. ,,Kom met getallen!'', roept Piersma. Die eis hebben de vissers voorzien. Hun idee is bevestigd door een rapport van TNO. Piersma snapt niet hoe collega-onderzoekers, de overheid en journalisten zich zo een rad voor ogen laten draaien. ,,Het zijn politieke pressiemiddelen! Eén steekproefje hebben ze gedaan op twee plekken, maar omdat het TNO is gelooft iedereen het.'' Duik toch de bibliotheek in, zegt hij. De écht wetenschappelijke studies bewijzen dat het wereldwijd steeds op dezelfde wijze mis gaat met ecologische systemen. Rombouts valt hem bij: ,,Dat TNO-rapport heeft geen peer review doorstaan, een anonieme beoordeling op wetenschappelijke deugdelijkheid.''

De tegenwerping van vissers luidt dat wetenschappers zich als actievoerders opstellen. Zo is het Nioz partij in een rechtszaak tegen de kokkelvisserij. ,,Ja, dat is volstrekt abnormaal'', erkent Piersma. ,,Maar wij staan met de rug tegen de muur. Wij verliezen ons onderzoeksterrein doordat het enige natuurlijke ecosysteem dat wij nog hebben, uitgewoond en gesloopt wordt. En waar rekent zo'n Raad van State je op af? Dat wetenschappers het niet eens zouden zijn. In de rest van de wereld geloven mensen hun oren niet als ze horen wat hier gebeurt. Ik schaam me kapot voor mijn eigen overheid.''

De grootste angst zowel van de kokkelvissers als van milieu-organisaties is dat de politiek met het EVA II-rapport aan de haal gaat. Wetenschap draait vaak uit op de conclusie dat meer onderzoek vereist is. Rombouts: ,,Ik heb vertrouwen in de wetenschappers, maar reken niet op cijfers die glashelder tot een beslissing leiden.'' Piersma: ,,Ik voorspel dat het geen keiharde cijfers oplevert, waarna de politiek zal denken dat er niets loos is. Om die paar werklozen ga ik geen krokodillentranen plengen. Daarvoor is het belang dat ertegenover staat veel te groot.'' Visser Klaas de Jong: ,,We staan nu met de koppen tegen elkaar. Ieder zijn belang, dat snap ik ook wel. Maar het is ons brood.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden