'Kniertje stond thuis op de schoorsteenmantel'

Joosje Lakmaker (1950), schrijfster

"Nadat ik het boek 'Voorbij de Blauwbrug' over het leven van Leman Lakmaker, mijn Joodse grootvader, had geschreven, wilde ik meer laten zien van het Amsterdam van voor 1940, met zijn grote Joodse bevolking. Aan historicus Salvador Bloemgarten - allesweter van Joods Amsterdam - vroeg ik welke Joodse artiesten van betekenis waren geweest. Ik moest Esther de Boer-van Rijk hebben, zei hij.

Ik kende haar naam uit de biografie van Herman Heijermans, maar verder wist ik niets van haar. Op de site met historische kranten van de Koninklijke Bibliotheek vond ik recensies en uitgebreide interviews met de actrice. Anders dan nu het geval is, gingen die meestal niet over diepgevoelde emoties. Eerder waren het zoete verhaaltjes over de poezelige voetjes van mevrouw De Boer-van Rijk en over de bloemetjes voor haar huis in de Amsterdamse Watergraafsmeer. Vlak voor haar sterven berichtten de kranten dagelijks over haar toestand, zoals laatst rond Nelson Mandela's overlijden. 'Nederlands meest populaire actrice is dood', kopten de kranten in 1937.

Al in 1874 stond ze voor het eerst op het toneel, maar écht landelijk beroemd werd Esther van Rijk als de katholieke vissersvrouw Kniertje, in Herman Heijermans' stuk 'Op hoop van zegen' uit 1900.

Met Heijermans vormde zij een gouden team. Zijn toneelstukken gingen over de Hollandse werkelijkheid en zij, meisje uit een straatarm, orthodox-Joods gezin, begreep die werkelijkheid. Ze groeide op in de Rotterdamse rosse buurt en wist wat sappelen was.

Als Kniertje stond Esther van Rijk 1200 keer op de planken, het vaakst in de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam. In die rol sprak zij publiek aan uit alle lagen van de bevolking.

Ik wilde geen klassieke biografie schrijven, maar vooral het toneellandschap rond de vorige eeuwwisseling beschrijven - een roerige periode. Overheidssubsidie voor toneel bestond nog niet, acteurs leefden van kortdurende contracten en verdienden hun geld 's zomers op de kermis. Omdat serieuze toneelstukken weinig geld in het laatje brachten, volgde na een serieus stuk altijd een komedie om de kas sluitend te krijgen.

Toen waren acteurs sterren, ze werden bewierookt. Sinds er in het Joods Historisch Museum een tentoonstelling over De Boer-van Rijk loopt, komen bezoekers schilderijtjes en beeldjes van Kniertje laten zien die vroeger bij hen thuis op de schoorsteenmantel stonden.

De actrice wist van geen ophouden. Toen ze in de tachtig was en optreden bijna niet meer ging, liet ze zich op een bed in de bus van het toneelgezelschap vervoeren. Collega's sjouwden haar het podium op. Na elke voorstelling was ze gebroken. In augustus 1937, een hete zomer, ging ze snel achteruit. Ze overleed kort na een zware speeldag.

'Ze stierf precies op tijd', laat ik haar dochter Fie in mijn boek zeggen. Esther de Boer-van Rijk hoefde niet meer mee te maken hoe een paar jaar na haar dood haar dochter, schoonzoon en kleinkinderen door de Duitse bezetter werden gedeporteerd en vermoord. Vanuit de Hollandsche Schouwburg."

Joosje Lakmaker: Esther de Boer-van Rijk. Hollands populairste actrice. Wereldbibliotheek, Amsterdam; 304 blz. euro 19,95. De expositie over de actrice is t/m 28 september te zien in het Joods Historisch Museum in Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden