Knellend burgerschap

Wie burger wil zijn in dit land moet zich aanpassen aan de Nederlandse cultuur. Orthodoxe gelovigen dreigen zo buiten de boot te vallen, zegt promovenda Renée Wagenvoorde.

De notie van burgerschap die de Nederlandse overheid hanteert, is dermate beperkt dat gelovigen van orthodoxe snit buiten de officieel omschreven 'nationale identiteit' dreigen te vallen. Dat blijkt uit een onderzoek waarop psycholoog en filosoof Renée Wagenvoorde morgen promoveert aan de universiteit van Groningen. Wagenvoorde bepleit een vorm van burgerschap die niet wordt gereduceerd tot 'je aanpassen aan de Nederlandse cultuur'.

Het denken over burgerschap is in de Nederlandse politiek de afgelopen twintig jaar geheel in het teken komen te staan van de integratie van veelal islamitische nieuwkomers, constateert Wagenvoorde. Werd tot in de jaren negentig nog de nadruk gelegd op de individuele vrijheden voor alle burgers - binnen de grenzen van de wet, uiteraard - vanaf 2000 verschoof dat naar het delen van een nationale identiteit. "Werd twintig jaar geleden gesproken over de vrijheid van iedereen om vorm te geven aan zijn culturele en religieuze identiteit, in de integratienota van 2011 gaat het om 'inpassen in en aanpassen aan' de Nederlandse samenleving", constateert Wagenvoorde.

Expliciet uitgesproken wordt het niet, maar uit de context van het integratiebeleid blijkt dat deze verschuiving wordt ingegeven door de wens moslim-immigranten te bewegen tot het overnemen van de Nederlandse cultuur: wie burger wil zijn van dit land moet bepaalde opvattingen delen. Die opvattingen worden niet altijd even duidelijk omschreven, maar indicaties zijn er wel: zie de topless zonnende vrouwen die minister Verdonk liet figureren in een filmpje voor de inburgeringskandidaten.

Wagenvoorde: "De overheid begrijpt onder burgerschap dat je je Nederlander voelt en je als zodanig gedraagt, en dat betekent onder meer dat je een progressieve seksuele moraal onderschrijft, bijvoorbeeld als het gaat om homoseksualiteit en een gelijke positie voor man en vrouw. In beleidsdocumenten wordt ook van religieuze organisaties verlangd dat ze een representatieve man/vrouw-verdeling hanteren."

undefined

Onbedoelde schade

Dat ook diep in de Nederlandse samenleving gewortelde groeperingen, zoals de SGP en de daaraan verwante kerken of het orthodoxe jodendom, niet voldoen aan dergelijke eisen, lijkt de beleidsmakers te ontgaan. Zodra ze concrete groepen noemen, zegt Wagenvoorde, hebben ze het altijd over de islam. Als andere religies ook in de gevarenzone terechtkomen, is dat een kwestie van collateral damage, onbedoelde oorlogsschade.

Volgens Wagenvoorde is de doctrine van 'burgerschap door aanpassing aan de dominante moraal' niet zonder gevaar. Het kan minderheden het gevoel van uitsluiting geven, wat de integratie eerder belemmert dan bevordert. "Als je de identiteit van mensen aantast, kunnen ze zich gaan verzetten."

Het gaat de promovenda er niet om de strikte opvattingen van de orthodoxie te verdedigen, maar ze vindt wel dat 'goed burgerschap' ruimte moet bieden aan verschillen. Iedereen heeft recht op zijn eigen moraal, zolang hij die niet aan een ander oplegt. "Het is geen goed idee een gedachtenpolitie op religieuze gemeenschappen af te sturen, maar we kunnen wel van hen verlangen dat ze de vrijheid van anderen respecteren."

Ruimte bieden aan de religieuze verscheidenheid die de samenleving eigen is, vraagt volgens Wagenvoorde om een definitie van burgerschap die niet van mensen verlangt dat ze een bepaald soort Nederlander zijn. "Het is breder dan dat. En religieuze waarden als naastenliefde en rentmeesterschap kunnen er ook heel goed deel van uitmaken. Het gaat om sociale betrokkenheid, om tolerantie, om respect voor de wet. En onder tolerantie versta ik niet: wij zijn tolerant en iedereen die hier binnenkomt, moet onze vorm van tolerantie overnemen. Nee, tolerantie is: openstaan voor verschillen. Accepteren dat mensen anders denken."

Het Amsterdamse stadhuis serveert haring, kaas en bitterballen aan nieuwkomers die zojuist feestelijk de Nederlandse nationaliteit hebben gekregen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden