Knagen aan de macht van multinationals

bedreigde democratie | interview | Monopolievorming, klimaatverandering, nepnieuws: kan onze democratie de problemen van de 21ste eeuw nog aan? In een drieluik vraagt Trouw filosofen of zij een oplossing weten. Vandaag: de macht van grote bedrijven.

De omzet van energiereus Exxon Mobil is vergelijkbaar met het bruto binnenlands product van een land als Oostenrijk. Shell is ongeveer even groot als Argentinië. En hoewel Volkswagen na de sjoemelfraude een toontje lager zingt, zet het bedrijf in z'n eentje nog grofweg even veel om als het totale bedrag van alle geproduceerde goederen en diensten in heel Nieuw-Zeeland bij elkaar opgeteld.


Wat betekent de groei van economische grootmachten voor de democratie? "Als geld macht is - wat men toch wel vaak beweert - dan is dit slecht voor democratische regeringen", zegt filosoof en organisatiedeskundige René ten Bos.


Om het verschil tussen bedrijven vroeger en nu te duiden, gebruikt Ten Bos - hoogleraar filosofie in verband met de managementwetenschappen aan de Radboud Universiteit - een oud plaatje. "Bedrijven werden in cirkels getekend: groot bedrijf grote cirkel, kleinere bedrijven kleinere cirkels. In de jaren tachtig leverde zo'n tekening een gelijkmatig landschap op. Nu is dat beeld drastisch gewijzigd: er zijn nog een paar grote conglomeraten met daaromheen veel kleine satellietjes."


Die verandering houdt ook een machtsverandering in?


"Kleinere bedrijven hebben tegenwoordig vaak andere belangen dan alleen continuering. Een kleinere onderneming kan zich richten op een overname, zodat de oprichter als privépersoon binnenloopt. Deze ontwikkeling zorgt er voor dat de megaonderneming op een eenvoudige manier opkomende concurrentie uit de weg kan ruimen: voor een riant bedrag opkopen."


The winner takes it all. Met multinationals als gevolg die 'too big to manage, too big to control and too big to fail' worden?


"Sinds de crisis weten we dat dat laatste niet waar is, elk bedrijf kan instorten. Je mag hopen dat er voldoende economische rationaliteit in zulke bedrijven zit om verantwoord beleid te voeren."


Zit dat er?


"Shell pleitte jarenlang voor groene energie. Maar in tijden van crisis is de verleiding altijd groot om weer terug te keren naar zijn kernactiviteit: olie en gas. 'We investeren niet langer in duurzame energie', zei het bedrijf meerdere keren in het verleden, hoewel dit beleid de laatste tijd weer aan verandering onderhevig is. Rex Tillerson, jarenlang bestuursvoorzitter van ExxonMobil, en nu minister van buitenlandse zaken onder Trump, verklaarde nog niet zo lang geleden dat de economie die is gebouwd op fossiele brandstoffen, nog tot nog de 24ste eeuw zal voortdenderen."


Exxon Mobil zet meer om dan heel Oostenrijk bij elkaar. Is bestuursvoorzitter Tillerson machtiger dan de Oostenrijkse bondskanselier Christian Kern?


"Zeker. Er is een groot verschil tussen een politicus die gekozen en een bestuurder die benoemd wordt. Degene die benoemd wordt, hoeft alleen maar verantwoording af te leggen aan toezicht- of aandeelhouders. Maar in de democratie gaan we ervan uit dat mensen feilbaar kunnen zijn in hun overtuigingen en handelingen. Aanhangers van dit principe, zoals de filosoof Karl Popper, wijzen erop dat in de democratie steeds vernieuwing plaatsvindt door eerdere ideeën te weerspreken. Dit principe werkt in de natuurwetenschappen, maar geldt ook voor de democratie: komen kiezers na een paar jaar tot andere ideeën dan stemmen ze een politicus weg. Dit gaat voor een bestuurder niet op: zolang hij zijn aandeelhouders tevreden houdt, kan hij alle nieuwe ideeën in een maatschappij langs zich heen laten gaan."


Bedrijven worden groter dan democratieën. Bestuursvoorzitters zijn machtiger dan premiers. Houden we onszelf voor de gek als we zeggen dat we in een democratie leven?


"Nee. Van oudsher is de economie uit de democratie gehouden. Economie komt van het woord oikos dat in het Oudgrieks huishouden betekent. Brood op de plank. Geen inspraak, geen discussie. Daar tegenover staat de polis, de stad, waar onze term politiek vandaan komt. Daar wordt lekker gekletst."


Dat onderscheid bestaat nu toch niet meer?


"Zeker wel. En het onderscheid zal ook altijd blijven bestaan. Zoals het huishouden moet zorgen voor brood op de plank, zo moeten bedrijven welvaart genereren. Dat moeten bedrijven efficiënt doen, anders gaan ze failliet en genereren ze niets meer.


"Als iets niet efficiënt is, is het wel democratie. De polis, de politiek en bij ons nu de democratie gaat van oudsher om de verdéling van die welvaart. Het gevolg daarvan is dat de politiek zich vanzelfsprekend wel met bedrijven bemoeit. Tot ongenoegen van het bedrijfsleven natuurlijk.


"Van voormalig AkzoNobel-topman Hans Wijers is bekend dat hij een broertje dood had aan maatschappelijk verantwoord ondernemen omdat maatschappelijk verantwoord ondernemen nou juist over die welvaartverdelingvraagstukken gaat. Hij beargumenteerde zijn afkeer met de opmerking: ik wil van mijn bedrijf geen politieke debatingclub maken. Dat legt de vinger precies op de zere plek.


"Die strikte scheiding tussen oikos en polis is essentieel voor de economische opvattingen van iemand als de econoom Milton Friedman, misschien wel de belangrijkste voorvechter van het vrije marktkapitalisme. In de praktijk is de scheiding lang niet zo strikt. Ik geloof niet dat maatschappelijk verantwoord ondernemen altijd even oprecht is, maar je ziet - Wijers ten spijt - ondernemingen die op allerlei mogelijke manieren invloed uitoefenen op welvaartverdelingskwesties. Denk aan ondernemingen die voetbalclubs, speeltuinen, musea sponsoren."


Een goede zaak toch?


"Er is ook wat voor te zeggen om die scheiding strikt te houden. Stel dat de politiek maatschappelijk verantwoord ondernemen verplicht, dan krijg je het vreemde verschijnsel dat mensen, die niet gekozen zijn, gaan beslissen over welvaartsverdelingsvraagstukken."


"Stel vervolgens dat ze dat doen op een wijze waarvan het volk denkt dat dit niet goed is, dan kan het volk die mensen niet wegstemmen. Daarom zei Friedman: de verdeling van de welvaart moet bij de democratie liggen.


"Ik schets nu wat in de bedrijfs ethiek bekend staat als het Friedman-Freeman-debate. Friedman wil een rabiaat onderscheid maken tussen welvaartverdeling en welvaartschepping. Edward Freeman, een bedrijfsethicus uit Virginia, noemt het een vorm van corporate social responsibility dat bedrijven zich verantwoordelijk voelen en over welvaartverdelingvraagstukken kunnen en moeten denken."


Hoe groter het bedrijf hoe groter de effecten van die verantwoordelijkheid, of van het uitblijven van die verantwoordelijkheid. Zonder dat een democratie er iets aan kan doen.


"Dat is niet helemaal waar. Kijk naar Ierland. Daar is het Europese hoofdkantoor van Apple gevestigd, maar dat bedrijf betaalde er zo goed als geen belasting, liet de Europese Commissie zien. Brussel besloot dat Apple 13 miljard euro terug moest betalen. Hoewel de zaak juridisch nog niet helemaal is afgerond, laat het zien dat de Europese Unie wel kan optreden tegen de groeiende macht van multinationals. Alleen dit is voor sommigen al een reden om voor de EU te zijn: kleine democratieën met nationale belangen zijn machteloos tegenover internationale multinationals, die gewoon kunnen verkassen als politieke, democratische, nationale maatregelen hen niet aanstaan."


Met in de toekomst nog grotere bedrijven die het opnemen tegen nog grotere democratische machtsblokken?


"Misschien. Ik kan me ook voorstellen dat de VN een rol gaan spelen in de strijd tussen de oikos en de polis, tussen welvaartsproductie en welvaartsverdeling. Ze hebben hier al initiatief voor genomen met het zogenaamde global compact. Dat is een initiatief om bedrijven, vakbonden en maatschappelijke organisaties wereldwijd met elkaar te verbinden rondom maatschappelijk verantwoord ondernemen. Organisaties op de lijst onderschrijven principes over mensenrechten, arbeidsomstandigheden, milieubescherming en corruptiebestrijding. Honderden bedrijven hebben zich hier inmiddels aan verbonden."


Een papieren tijger van de VN als antwoord op de tanende macht van democratieën?


"Ik betwijfel of dit een papieren tijger is. Het is vrij schadelijk voor het prestige van een bedrijf als je van die lijst afvalt. Bijvoorbeeld omdat je als bedrijf mensenrechten schendt of belasting ontduikt.


"Zulke initiatieven kunnen nieuwe manieren zijn waarop burgers, vertegenwoordigende instanties van burgers, invloed uitoefenen op de macht van multinationals."


wat is de oplossing?


Nieuwe samenwerkingsverbanden tussen bedrijven die maatschappelijk verantwoord opereren. De organisaties die meedoen onderschrijven principes over verantwoord ondernemen.


Wat is het probleem?


Bedrijven worden steeds groter en machtiger. Maar ze leggen alleen verantwoording af aan hun aandeelhouders, niet aan het volk. En die letten er vooral op dat er winst wordt gemaakt. Dat zou een bedreiging van de democratie kunnen zijn.


Meer lezen?


Kun je een betere wereld kopen? (Boom, 2016); Wouter Mensink Kun je van de consument vragen een fairphone te kopen in plaats van een Apple? Volgens filosoof Wouter Mensink wordt een collectief probleem zo bij de burger neergelegd. Hij pleit ervoor centra op te zetten waar álle producten deugen, zodat je niet steeds hoeft te kiezen tussen 'goede' en 'slechte' producten.


De macht van de megaonderneming (Van Gennep, 2016); Pieter Pekelharing, Joost Smiers, John Huige.


Een filosoof, politicoloog en econoom laten zien waarom mega-ondernemingen zoals Google en Monsanto zoveel macht hebben. Economisch gezien lijkt het prima in orde dat het ene bedrijf tien keer in het voordeel is ten opzichte van het andere, maar filosofen kunnen erop wijzen dat zo'n situatie onrechtvaardig is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden